Tweede Wereldoorlog: de Sovjet-Unie

De Sovjet-Unie en de Grote Vaderlandse Oorlog

Voor Russen begint en eindigt de Tweede Wereldoorlog niet zoals voor West-Europeanen. Officieel duurt de “Velikaja Otetsjestvennaja Vojna” (Grote Vaderlandse Oorlog) van 22 juni 1941, de dag van de Duitse inval, tot 9 mei 1945. De jaren ervoor (Polen, Frankrijk, Battle of Britain) tellen niet als deel van de Russische oorlog, ook al was de Sovjet-Unie via het Molotov-Ribbentrop-pact tot juni 1941 feitelijk een Duitse bondgenoot. De naam zelf verwijst bewust naar de Vaderlandse Oorlog van 1812, toen Rusland Napoleon versloeg. Stalin gebruikte die parallel meteen op 3 juli 1941 in zijn eerste radio-toespraak na de Duitse inval, en sindsdien staat het in Russische schoolboeken. De oorlog veranderde de Sovjet-samenleving fundamenteel. Voor de oorlog was het regime ideologisch internationalistisch en anti-religieus. Onder de oorlogsdruk omarmde Stalin Russisch nationalisme, opende de Orthodoxe Kerk weer, en bouwde een cultus rond Russische historische helden als Aleksandr Nevski en Soevorov. De prijs was extreem: ongeveer 27 miljoen Sovjet-doden, meer dan tien keer het Duitse aantal en meer dan welk ander land in de oorlog.

De Sovjet-evacuatie van 1941

Een van de grootste logistieke operaties uit de geschiedenis kreeg in het westen nauwelijks aandacht: tussen juli en november 1941 evacueerde de Sovjet-Unie 1.523 grote fabrieken en 16,5 miljoen mensen van het westen van het land naar de Oeral, Siberië en Centraal-Azië. Treinen werden volgeladen met machineparken, dakloze fabrieksarbeiders en hun gezinnen. In de bittere winterkou van de Oeral werden fabrieken vaak letterlijk in de open lucht weer opgebouwd, met arbeiders die zestien uur per dag werkten onder dekens en strolagen. Magnitogorsk werd het hart van de Sovjet-tankproductie. Tsjeljabinsk werd “Tankograd” genoemd: de stad waar T-34 en KV-1 tanks bij vijftig graden onder nul werden geassembleerd. Zonder deze industriële migratie had de Sovjet-Unie de oorlog niet kunnen winnen. Het Duits bezette gebied bevatte 33% van de Sovjet-industrie, 40% van de spoorwegen, 47% van de landbouwgrond en 60% van de steenkoolvoorraden. Dat alles moest in maanden tijd vanuit het niets in het Aziatische hartland opnieuw worden opgebouwd. Tegen 1943 produceerden de oostelijke fabrieken meer tanks per maand dan Duitsland het hele jaar maakte.

Vrouwen in de oorlog

De Sovjet-Unie was het enige land in de oorlog waarin vrouwen op massale schaal in actieve gevechtsdienst werden ingezet. Ongeveer 800.000 vrouwen dienden in het Rode Leger, vergeleken met tienduizenden in West-Europese landen die niet in directe gevechten mochten. Ze waren scherpschutters (Ljoedmila Pavlitsjenko met 309 bevestigde doden was de meest succesvolle vrouwelijke sluipschutter ooit), tankcommandanten, infanteristen, machinegeweerschutters, mariniers en parachutisten. Drie luchtmachtregimenten bestonden volledig uit vrouwen, opgericht door Marina Raskova in oktober 1941. Het 588e Nachtbommenwerper-regiment vloog langzame Polikarpov Po-2 dubbeldekkers en kreeg de Duitse bijnaam “Nachtheksen”: ze schakelden vlak voor het doel de motor uit en gleden geluidloos op een Duits kamp af om kleine bommen te droppen. De Duitsers vreesden ze zo dat een Iron Cross werd uitgereikt voor elk neergehaald Po-2-toestel. 30 vrouwen kregen de hoogste Sovjet-onderscheiding “Held van de Sovjet-Unie”, de meesten postuum. Naast soldaten werkten miljoenen vrouwen in de fabrieken in de Oeral en op de collectieve boerderijen om voedsel voor het front te produceren.

Het Stalin-regime tijdens de oorlog

De oorlog brak Stalin’s zelfvertrouwen. Na Operatie Barbarossa trok hij zich tien dagen terug in zijn datsja, paralyzed door de catastrofale eerste weken van het Sovjet-debacle. Toen de Politburo-leden hem opzochten dacht hij dat ze hem kwamen arresteren. Hij vermande zich en nam vanaf juli 1941 de volledige controle: voorzitter van de Staatsverdedigingscommissie, opperbevelhebber van het Rode Leger, premier en algemeen secretaris van de partij. Tegelijk werd het terreur-apparaat opgeschaald. Bevel nr. 270 (16 augustus 1941) verklaarde alle Sovjet-krijgsgevangenen tot landverraders en bestrafte hun familieleden. Bevel nr. 227 (28 juli 1942), “Niet één stap terug”, richtte strafbataljons op en zette achter elk Rode-Leger-regiment een NKVD-blokkadeluitenant die soldaten die zich terugtrokken neerschoot. Naar schatting 158.000 Sovjet-soldaten werden tijdens de oorlog door eigen rangen geëxecuteerd, een tienvoud van wat het Duitse leger zijn eigen mensen aandeed. De Goelag (het netwerk van werkkampen) bereikte in 1941 zijn piek met 1,9 miljoen gevangenen. In 1944 deporteerde Stalin hele volken die hij van collaboratie verdacht: 478.000 Tsjetsjenen en Ingoesjeten, 200.000 Krim-Tataren, 400.000 Wolga-Duitsers en honderdduizenden Karatsjajen, Balkaren, Mescheten en Kalmukken werden in veewagons naar Centraal-Azië en Siberië gestuurd, een groot deel kwam onderweg of in het eerste jaar om.

De Sovjet-partizanenoorlog

Achter de Duitse linies vocht een tweede oorlog: de partizanenstrijd. Naar schatting 1 miljoen Sovjet-partizanen waren in 1944 actief, voornamelijk in Wit-Rusland, de Oekraïense en Russische bossen en moerassen. Ze pleegden sabotage op spoorwegen, vernielden Duitse konvooien, executeerden collaborateurs en bonden 10% van de Duitse strijdkrachten in het oosten vast. De grootste actie was Operatie Concert in september 1943: 200.000 spoorwegspoor werden in één nacht vernield, waardoor de Duitse logistiek twee weken vrijwel stillag. Een van de bekendste partizanen-eenheden werd geleid door Sidor Kovpak in Oekraïne. In Wit-Rusland coördineerde Panteleimon Ponomarenko het partizanen-Centrum vanuit Moskou. De Duitse repressie was meedogenloos: 9.200 dorpen in Wit-Rusland werden volledig platgebrand met inwoners en al, met 628 dorpen die nooit zijn herbouwd. Het dorp Chatyn (niet te verwarren met Katyn) werd op 22 maart 1943 met alle 149 inwoners verbrand, waarvan 75 kinderen, in vergelding voor een partizanen-aanval. Het werd na de oorlog een nationale herdenkingsplek voor alle Wit-Russische verwoeste dorpen.

De keerpunten op Sovjet-bodem

Drie veldslagen op Russisch grondgebied veranderden de oorlog. De Slag om Moskou (oktober 1941 tot januari 1942) stopte Operation Taifun, Heeresgruppe Mitte’s aanval op de Sovjet-hoofdstad. Stalin riep verse Siberische divisies op, gewend aan winterkou, na een tip van spion Richard Sorge dat Japan niet zou aanvallen. Op 5 december 1941 lanceerde Zhukov het tegenoffensief; de Duitsers werden 200 km teruggeslagen, de eerste grote nazi-nederlaag van de oorlog. De Slag bij Stalingrad (augustus 1942 tot februari 1943) duurde 200 dagen en kostte ruim 1 miljoen mensen het leven aan beide kanten samen. Generaal Vasili Tsjoejkov hield met het 62e Leger de stad door de strijd zo dicht op de Duitsers te voeren dat de Luftwaffe het eigen leger zou raken. Op 31 januari 1943 capituleerde Friedrich Paulus met de resten van het 6e Leger. De Slag bij Koersk (juli 1943) was de laatste grote Duitse aanval in het oosten en de grootste tankslag uit de geschiedenis. Vanaf dat moment was het strategisch initiatief definitief verloren voor Duitsland.

Lend-Lease en de geallieerde hulp

De Sovjet-overwinning was niet alleen een Sovjet-verdienste. Het Amerikaanse Lend-Lease-programma leverde tussen 1941 en 1945 voor 11,3 miljard dollar aan materieel aan de Sovjet-Unie: 400.000 vrachtwagens (die het Rode Leger mobiel maakten op een schaal die met Sovjet-productie alleen onmogelijk was geweest), 14.000 vliegtuigen, 7.000 tanks, 2.000 locomotieven, 11.000 spoorwegwagons, 2,7 miljoen ton aan voedsel (vooral spam en gecondenseerde melk), 1,5 miljoen kilometer veldtelefoondraad, en miljoenen ponden aan grondstoffen. De Sovjets verzwegen die hulp tijdens en lange tijd na de oorlog uit propaganda-overwegingen; pas Chroesjtsjov gaf in zijn memoires toe dat zonder Lend-Lease de oorlog “ten minste een jaar langer had geduurd, met miljoenen extra Sovjet-doden”. Tegenover Lend-Lease stond Britse en Amerikaanse Arctische konvooien die door Duitse U-boten en bommenwerpers werden achtervolgd; van de 811 schepen die naar Moermansk en Archangelsk voeren, gingen er 85 verloren. Stalin eiste van zijn westerse bondgenoten openlijk een tweede front in West-Europa, dat pas met D-Day in juni 1944 kwam, drie jaar na Barbarossa.

Feiten die mensen verwisselen

• Rusland en de Sovjet-Unie. Niet hetzelfde. De Sovjet-Unie (USSR) was van 1922 tot 1991 een federatie van vijftien republieken, waarvan de Russische Sovjetrepubliek (RSFSR) verreweg de grootste was. Vandaag de dag bedoelt men met “Rusland” meestal de Russische Federatie, opvolger van de USSR sinds 1991. Tijdens WO2 vochten dus niet alleen Russen, maar ook Oekraïners, Wit-Russen, Kazakken, Oezbeken, Tadzjieken, Georgiërs en tientallen andere nationaliteiten. Stalin zelf was Georgisch.
• Sint-Petersburg, Petrograd, Leningrad en weer Sint-Petersburg. Dezelfde stad heeft in 100 jaar vier namen gehad. Sint-Petersburg (gesticht door Peter de Grote in 1703), Petrograd (van 1914 tot 1924, Russifizierung van “Petersburg” in WO1), Leningrad (van 1924 tot 1991, na de dood van Lenin), en sinds 1991 weer Sint-Petersburg.
• Stalingrad en Volgograd. Tsaritsyn (tot 1925), Stalingrad (1925-1961), daarna Volgograd. Chroesjtsjov hernoemde de stad als onderdeel van zijn ontstalinisatie-campagne. De naam “Stalingrad” leeft alleen voort in de Slag bij Stalingrad zelf en in de naam van Place de Stalingrad in Parijs en honderden andere West-Europese straten.
• 8 mei en 9 mei. Volgens West-Europese tijdrekening capituleerde Duitsland op 7 mei in Reims en werd het van kracht om middernacht 8 mei (VE-Day). Stalin eiste een tweede ondertekening in Berlijn voor de Sovjets; die vond plaats op 8 mei ’s avonds laat. In Moskou was het toen al 9 mei, dus viert Rusland de Overwinningsdag (Dyen Pobedy) op 9 mei. Sinds 1995 wordt elk jaar op het Rode Plein een grootschalige militaire parade gehouden.
• Katyn en Chatyn. Twee verschillende plaatsen, vaak verwisseld. Katyn is een bos bij Smolensk waar de NKVD in 1940 circa 22.000 Poolse officieren executeerde (Stalin loochende de moord tot 1990). Chatyn is een verbrand dorp in Wit-Rusland (22 maart 1943), opgericht door de Duitsers met alle 149 inwoners erin. De Sovjet-Unie maakte Chatyn opzettelijk tot grote herdenkingsplek, deels om de aandacht voor Katyn af te leiden.
• NKVD, KGB en GROe. Drie Sovjet-veiligheidsdiensten met verschillende functies. De NKVD (1934-1946) was de binnenlandse politie- en veiligheidsdienst, beheerde de Goelag en voerde de zuiveringen uit. De KGB (1954-1991) was de naoorlogse opvolger voor binnenlandse en buitenlandse spionage. De GROe (vanaf 1918, nog steeds actief) is de militaire inlichtingendienst, een aparte tak die niet onder de NKVD/KGB viel.
• Trotski, Lenin en Stalin. Lenin was de leider van de Oktoberrevolutie van 1917 en oprichter van de Sovjet-Unie (stierf 1924). Trotski was zijn rechterhand, oprichter van het Rode Leger, en lange tijd de meest voor de hand liggende opvolger. Stalin manoeuvreerde Trotski na Lenins dood opzij; in 1929 werd Trotski verbannen, in 1940 in Mexico vermoord door een NKVD-agent met een ijspriem.

Tips om de Sovjet-feiten beter te onthouden

• De Russische oorlog is exact 1.418 dagen lang, van 22 juni 1941 tot 9 mei 1945. Dat getal staat op nationale monumenten en wordt op Overwinningsdag altijd herhaald.
• De vier fases: schok (juni-december 1941, retraite tot Moskou), patstelling (1942, val van Sebastopol en Stalingrad omsingeld), keerpunt (1943, Stalingrad gewonnen en Koersk), eindspel (1944-1945, Bagration, Oost-Europa, val van Berlijn).
• De vier grote Sovjet-maarschalken: Zhukov (architect Moskou, Stalingrad en Berlijn), Vasilevski (Stavka stafchef, mede-architect Stalingrad), Konev (rivaal van Zhukov in race naar Berlijn), Rokossovski (bedenker Bagration, van Poolse afkomst, in 1937 in goelag, in 1940 vrijgelaten).
• Voor de Sovjet-verliezen: 27 miljoen totale doden (waarvan 10 miljoen militaire), 1 miljoen doden Leningrad, 1 miljoen partizanen actief, 3,3 miljoen Sovjet-krijgsgevangenen omgekomen in Duitse handen, 158.000 Sovjet-soldaten door eigen rangen geëxecuteerd, 1,9 miljoen gevangenen in Goelag op piek.
• Voor de Sovjet-industrie: 1.523 fabrieken geëvacueerd naar Oeral en Siberië, 33% van de Sovjet-industrie verloren in 1941, in 1943 meer tanks per maand dan Duitsland in een heel jaar, Lend-Lease leverde 400.000 vrachtwagens en 14.000 vliegtuigen.

Vaak gestelde vragen

Waarom verloor de Sovjet-Unie zoveel mensen?

Een combinatie van factoren maakte de Sovjet-Unie tot het zwaarst getroffen land in de oorlog. Ten eerste de strategie van de nazi’s: het Generalplan Ost voorzag in de bewuste uitroeiing of verdrijving van 30 miljoen Slaven en Joden om “Lebensraum” voor Duitse kolonisten te creëren. Sovjet-burgers werden niet als oorlogspartij behandeld maar als rasvijand. Ten tweede de behandeling van krijgsgevangenen: van de 5,7 miljoen Sovjet-krijgsgevangenen in Duitse handen kwamen er 3,3 miljoen om (58%, het hoogste sterftecijfer van enige groep krijgsgevangenen in de oorlog), vooral door bewuste verhongering in winterse openluchtkampen. Ten derde Stalin’s eigen wreedheid: de 1937-1938-zuiveringen hadden 30.000 ervaren officieren weggenomen, waardoor het Rode Leger in 1941 vrijwel onbestuurbaar was. Bevel 227-strafbataljons en NKVD-blokkadeluitenanten kostten honderdduizenden Sovjet-soldaten het leven. Ten vierde de schaal: 2,9 miljoen vierkante kilometer Sovjet-grondgebied werd vier jaar bezet, met systematische plundering, executies van Joden en partizanen, en strafexpedities tegen dorpen. De Sovjet-Unie verloor in totaal 27 miljoen mensen, waarvan 17 miljoen burgers en 10 miljoen militairen. Wit-Rusland verloor een kwart van de bevolking, Oekraïne een achtste.

Was Stalin een goede oorlogsleider?

Een dubbel antwoord. Initieel een ramp: zijn negeren van vijf duidelijke waarschuwingen over Barbarossa (van eigen spionnen, Britse inlichtingendiensten en zelfs van Hitler-deserteurs) kostte het Rode Leger in juni 1941 600.000 mannen in twee weken. Zijn zuiveringen hadden de officierselite weggenomen. Zijn bevel om geen terrein op te geven leidde tot meerdere catastrofale omsingelingen in 1941 (Kiev: 600.000 gevangenen, Wjazma-Brjansk: 600.000 gevangenen). Maar vanaf eind 1941 leerde hij snel. Hij delegeerde militaire beslissingen aan competente generaals als Zhukov en Vasilevski (in tegenstelling tot Hitler), accepteerde tactische terugtrekkingen, en bouwde een effectief Stavka-besluitvormingsproces op. Zijn industriële mobilisatie via de Staatsverdedigingscommissie was massief en succesvol. Zijn diplomatieke beheersing van Roosevelt en Churchill op Teheran (1943), Jalta (1945) en Potsdam (1945) leverde de Sovjet-Unie de hele Oost-Europese invloedssfeer op. Maar het kostte 27 miljoen Sovjet-doden. Hadden zij dezelfde verliezen geleden onder een minder paranoia-gedreven leider? Een vraag zonder antwoord, maar wel met een sterk vermoeden van ja.

Wat gebeurde er met de Goelag tijdens de oorlog?

De Goelag werd niet ontmanteld maar fors uitgebreid. In 1941 zaten er ongeveer 1,9 miljoen mensen in de kampen, een aantal dat in 1942 daalde tot 1,4 miljoen door massa-executies en het sterven door verhongering (de rantsoenen daalden tot 800 calorieën per dag). Daarna steeg het weer naar 1,7 miljoen in 1945. Tussen 1941 en 1944 stierven naar schatting 1 miljoen Goelag-gevangenen door honger, kou en uitputting (een vijfde van het totale gevangenenbestand). Tegelijk werden ongeveer 1 miljoen gevangenen vrijgelaten om in het Rode Leger of in strafbataljons te dienen, vaak zonder amnestie maar als levensbedreigend alternatief voor de Goelag. Honderdduizenden gerepatrieerde Sovjet-krijgsgevangenen werden na de oorlog rechtstreeks doorgestuurd naar de Goelag op verdenking van “collaboratie” omdat ze in Duitse handen waren gevallen. Pas na Stalins dood in 1953 begon Chroesjtsjov de Goelag te ontmantelen; in 1960 was hij grotendeels opgeheven, al bleef het systeem van strafkampen voor “dissidenten” tot 1991 bestaan.

Waarom viel Stalin Polen binnen aan Hitlers zijde?

Op 17 september 1939, twee weken na de Duitse inval, viel het Rode Leger Oost-Polen binnen op basis van het geheime aanvullende protocol bij het Molotov-Ribbentrop-pact. Stalin’s motivatie was deels strategisch (een grotere buffer tegen Duitsland), deels ideologisch (herstel van het pre-WO1 tsaristische rijk), deels pragmatisch (claimen wat Hitler hem had beloofd voor het te laat was). De Sovjet-Unie eigende zich circa de helft van Polen toe, met 13 miljoen inwoners. Polen werd voorgesteld als “bevrijding” van de Oekraïense en Wit-Russische minderheden, maar in de praktijk volgde NKVD-terreur: ongeveer 1 miljoen Polen werden gedeporteerd naar Siberië en Kazachstan, 22.000 Poolse officieren werden in 1940 vermoord in Katyn en andere bossen, en Oost-Pools elite werd systematisch vervolgd. Na de Duitse inval van juni 1941 werd dit gebied weer veroverd door Duitsland. Na de oorlog hield Stalin het: de oostgrens van het naoorlogse Polen lag 200 km westelijker dan voor de oorlog, met de Sovjet-Unie als grootverdiener. Polen kreeg ter compensatie Duits grondgebied tot aan de Oder.

Hoe staat de oorlog vandaag in Rusland in het collectieve geheugen?

De Grote Vaderlandse Oorlog is in Rusland het belangrijkste nationale herinneringsfeit, vergelijkbaar met (en in feite groter dan) hoe Nederland 4 en 5 mei herdenkt. Vrijwel elke Russische familie verloor familieleden. De jaarlijkse Overwinningsdag op 9 mei is een grootse staatsherdenking met een militaire parade op het Rode Plein, het lopen van het “Onsterfelijk Regiment” (miljoenen mensen die portretten van hun overleden voorouders meedragen), vuurwerk en doodsherdenking met de “Eeuwige Vlam” bij het Graf van de Onbekende Soldaat. Sinds Poetin’s eerste termijn (2000) is de herdenking steeds politieker geworden, met sterke nadruk op de Russische triomf, minder op de Sovjet-misdaden, en gebruik van de oorlog als legitimatie voor hedendaags militair beleid. Het idee dat de huidige tegenstanders (NAVO, Oekraïne, het Westen) een herleving zijn van het nazi-bedreiging speelt een grote rol in officiële Russische ideologie sinds 2014. De rouw is echt en collectief, maar de instrumentalisatie is omstreden.

Andere geschiedenisquizzen die hierbij passen

Liever de zuiver militaire kant van het Oostfront? Doe Tweede Wereldoorlog: het Oostfront met Operatie Barbarossa, Stalingrad, Koersk, Bagration en de Slag om Berlijn. Of de andere fronten: Tweede Wereldoorlog: het Westfront, Tweede Wereldoorlog: de Pacific of Tweede Wereldoorlog: nazi-Duitsland. Of vanuit Nederland: Tweede Wereldoorlog in Nederland.