Tweede Wereldoorlog: de Pacific

Pearl Harbor en het begin van de Pacific-oorlog

Op zondagochtend 7 december 1941, kort voor 8 uur lokale tijd, opende een Japanse vlootmacht van zes vliegdekschepen het vuur op de Amerikaanse vloot in Pearl Harbor op Hawaï. In twee aanvalsgolven met in totaal 353 vliegtuigen werden vier Amerikaanse slagschepen tot zinken gebracht (waaronder de USS Arizona, waarvan 1.177 bemanningsleden omkwamen), nog eens vier zwaar beschadigd, 188 vliegtuigen vernietigd op de grond en 2.403 mensen gedood. De Japanse verliezen waren minimaal. Tactisch was de aanval een meesterwerk; strategisch een ramp. De Amerikaanse vliegdekschepen waren toevallig op zee en bleven intact, de tankopslag en de droogdokken werden niet aangevallen, en wat Japan vooral binnenhaalde was de absolute zekerheid dat de Verenigde Staten geen vrede meer zouden sluiten tot Japan volledig verslagen was. De volgende dag verklaarde Roosevelt in zijn beroemde “date which will live in infamy”-toespraak de oorlog. Drie dagen later verklaarden Duitsland en Italië, gebonden door het Driemogendhedenpact, de oorlog aan de VS.

De Japanse opmars: zes maanden razendsnel

In de eerste zes maanden na Pearl Harbor leek Japan onverslaanbaar. Tegelijk met de aanval op Hawaï landden Japanse troepen in Brits Maleisië, de Filipijnen, Hongkong en de Goeloe-archipel. Op 25 december 1941 viel Hongkong, op 15 februari 1942 capituleerde Singapore (met 80.000 Britse en Indiase soldaten de grootste Britse overgave ooit), op 8 maart Nederlands-Indië, op 9 april Bataan op de Filipijnen, op 6 mei het laatste Amerikaans-Filipijnse bolwerk Corregidor. Japan controleerde nu een territorium van meer dan 20 miljoen km², met 150 miljoen inwoners, van Birma tot de Salomonseilanden. Op 19 februari 1942 bombardeerden 188 Japanse vliegtuigen Darwin in Noord-Australië. Op 5-9 mei 1942 botsten Amerikaanse en Japanse vlootmachten in de Koraalzee voor het eerst zonder dat de schepen elkaar zagen: een gevecht louter van vliegdekschip-vliegtuigen. Tactisch een gelijkspel, strategisch het eerste signaal dat de Japanse opmars te stoppen was.

Midway: het keerpunt

Op 4 juni 1942 koos admiraal Isoroku Yamamoto het kleine eiland Midway, halverwege Hawaï en Japan, als val om de Amerikaanse vliegdekschepen alsnog te vernietigen. Hij wist niet dat Amerikaanse codebrekers (Station HYPO onder Joseph Rochefort) zijn signalen al maandenlang ontcijferden. Admiraal Chester Nimitz wist dus precies waar en wanneer de Japanners zouden toeslaan en had drie vliegdekschepen klaarliggen achter het eiland. In één dag werden vier Japanse vliegdekschepen tot zinken gebracht: Akagi, Kaga, Soryu en Hiryu. Japan verloor 3.057 ervaren matrozen en piloten, samen met het grootste deel van zijn vliegdekschepen-elite. De Verenigde Staten verloren de USS Yorktown en 307 man. Vanaf dat moment was het strategische initiatief in de Pacific definitief overgegaan op de Amerikanen. Twee maanden later landden de eerste Amerikaanse mariniers op Guadalcanal, het begin van een 36-maanden lange “island hopping”-mars naar Tokio.

Island hopping: van eiland tot eiland

De Amerikaanse strategie was om niet elk Japans bolwerk te hoeven veroveren, maar alleen de eilanden die dichterbij Japan brachten en als luchtbasis konden dienen. Sterke garnizoenen werden omzeild, afgesloten van bevoorrading en op de wijnstok laten verrotten. Guadalcanal (augustus 1942 tot februari 1943) was de eerste landingsslag van zes maanden. Daarna volgden Tarawa (november 1943, eerste keer dat amfibische tactiek serieus werd getest), Kwajalein (februari 1944), Saipan (juni-juli 1944, val ervan dwong premier Tojo af te treden), Guam en Tinian, Peleliu (september-november 1944, een van de bloedigste van de oorlog). In oktober 1944 keerde MacArthur terug naar de Filipijnen (“People of the Philippines, I have returned”), gevolgd door de grootste zeeslag in de geschiedenis bij Leyte Golf, waar Japan zijn laatste grote vlootmacht verloor.

Iwo Jima en Okinawa

In 1945 lagen de doelen al binnen vliegafstand van Japan zelf. Iwo Jima (19 februari tot 26 maart) was een vulkanisch eiland van slechts 21 km², maar van vitaal belang als nood-landingsplaats voor beschadigde B-29’s op weg terug van Tokio. De vijf weken durende strijd kostte 6.821 Amerikaanse en bijna alle 21.000 Japanse verdedigers het leven; van de Japanners gaven er na de oorlog officieel 216 zich over. De foto van zes mariniers die op 23 februari de Amerikaanse vlag hijsen op de berg Suribachi werd het iconische beeld van de hele Pacific-oorlog en is later op het Marine Corps War Memorial in Arlington nagemaakt. Daarna volgde Okinawa (1 april tot 22 juni 1945), de grootste landingsslag van de Pacific: 540.000 Amerikaanse troepen tegen 130.000 Japanners. 12.500 Amerikaanse doden, ruim 100.000 Japanse militairen en circa 150.000 burgers (een derde van de Okinawaanse bevolking). De ferocity van Okinawa overtuigde het Amerikaanse opperbevel dat een directe invasie van Japan (Operatie Downfall) miljoenen levens zou kosten.

De atoombommen en de capitulatie

Het Manhattan Project, opgezet in 1942 onder generaal Leslie Groves en wetenschapper Robert Oppenheimer, kostte 2 miljard dollar en zette 130.000 mensen aan het werk. Op 16 juli 1945 vond in de woestijn van New Mexico de Trinity-test plaats: de eerste atoomontploffing in de geschiedenis. President Harry Truman, sinds drie maanden in functie na de dood van Roosevelt, kreeg het nieuws tijdens de Potsdam-conferentie. Op 6 augustus 1945 dropte de B-29 “Enola Gay” onder kolonel Paul Tibbets de uraniumbom “Little Boy” op Hiroshima: in een fractie van een seconde verwoest 70% van de stad, 70.000-80.000 directe doden, tegen eind 1945 opgelopen tot 140.000 inclusief stralingsslachtoffers. Op 9 augustus volgde de plutoniumbom “Fat Man” op Nagasaki (Kokura was het primaire doel, maar door bewolking werd uitgeweken): 70.000 doden tegen eind 1945. Tegelijk verklaarde de Sovjet-Unie op 8 augustus de oorlog aan Japan en viel Mantsjoerije binnen. Op 15 augustus las keizer Hirohito persoonlijk de capitulatie voor via radio: de eerste keer dat het Japanse volk de stem van hun keizer hoorde. Op 2 september ondertekende minister Mamoru Shigemitsu de officiële capitulatie aan boord van de USS Missouri in de Baai van Tokio. De Tweede Wereldoorlog was voorbij.

Nederlands-Indië en de Birma-Spoorlijn

Voor Nederland is de Pacific-oorlog nauw verbonden met Nederlands-Indië, de huidige Republiek Indonesië. Op 8 december 1941 verklaarde de Nederlandse regering in ballingschap Japan de oorlog. Drie maanden later, op 8 maart 1942, capituleerde het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger (KNIL) onverwacht snel: 65.000 KNIL-militairen en circa 100.000 Europese burgers werden in Japanse interneringskampen geïnterneerd. De omstandigheden waren beruchter dan in nazi-Duitsland: van de 100.000 burgerinternees overleefden ongeveer 80% de oorlog, van de Aziatische dwangarbeiders (“romusha”) ging het aanzienlijk slechter. Aan de Birma-Spoorlijn (de “Dodenspoorlijn”, verfilmd als “The Bridge on the River Kwai”) werkten 60.000 geallieerde krijgsgevangenen waaronder 18.000 Nederlanders; ruim 3.000 Nederlandse krijgsgevangenen kwamen daar om. Daarnaast stierven naar schatting 200.000 Aziatische romusha. In totaal liet Nederlands-Indië 100.000-150.000 doden in de oorlog, waarvan een onbekend deel inheemse Indonesiërs en Indo-Europeanen. Twee dagen na de Japanse capitulatie, op 17 augustus 1945, riep Soekarno de Indonesische onafhankelijkheid uit, wat een eigen onafhankelijkheidsoorlog met Nederland inluidde tot 1949.

Feiten die mensen verwisselen

• Pearl Harbor en de Slag bij Midway. Beide zijn Pacific-zeeslagen, maar wel met zes maanden ertussen en met omgekeerd resultaat. Pearl Harbor (7 december 1941) was de Japanse verrassingsaanval die de oorlog opende. Midway (4-7 juni 1942) was het Amerikaanse keerpunt waar Japan vier vliegdekschepen verloor.
• Hiroshima en Nagasaki. Twee atoombommen, drie dagen apart, op twee verschillende steden. Hiroshima kreeg op 6 augustus 1945 “Little Boy” (uraniumbom). Nagasaki kreeg op 9 augustus 1945 “Fat Man” (plutoniumbom). Hiroshima had meer slachtoffers door de vlakkere geografie; Nagasaki minder door de omringende heuvels.
• 15 augustus en 2 september 1945. Op 15 augustus las keizer Hirohito de capitulatieboodschap voor via radio (V-J Day in Engeland en de VS). Op 2 september werd de formele capitulatie ondertekend op de USS Missouri (V-J Day volgens het Amerikaanse leger). Beide data worden in verschillende landen herdacht.
• MacArthur en Nimitz. Twee Amerikaanse opperbevelhebbers in de Pacific, met een geografische scheiding. MacArthur (Army) commandeerde Southwest Pacific Area (Filipijnen, Nieuw-Guinea, Nederlands-Indië). Nimitz (Navy) commandeerde Pacific Ocean Areas (vrijwel alles ten noorden van de evenaar tot aan Hawaï en Japan). Hun rivaliteit over de juiste route naar Japan (Filipijnen versus Formosa/Taiwan) liep door de hele oorlog.
• Iwo Jima en Okinawa. Beide grote landingsslagen in 1945, maar Iwo Jima kwam eerst (februari-maart, klein vulkanisch eiland) en Okinawa daarna (april-juni, veel groter eiland, laatste stap voor invasie Japan). De Iwo Jima-vlaggenfoto is iconisch; Okinawa was bloediger qua aantallen.
• Tojo en Hirohito. Hirohito was keizer van Japan (1926-1989), staatshoofd, na de oorlog op zijn troon gebleven dankzij MacArthur. Tojo was premier en minister van Oorlog (1941-1944), na de oorlog veroordeeld door het Tokio-tribunaal en in 1948 opgehangen.
• Bataan en Birma. Bataan is een Filipijns schiereiland waar in april 1942 de beruchte “Bataan-doodsmars” plaatsvond (78.000 Amerikaanse en Filipijnse krijgsgevangenen 100 km door de tropische hitte). Birma (tegenwoordig Myanmar) is een land tussen India en Thailand waar de Britse 14e Army onder Slim tot 1945 tegen Japan vocht en waar de Dodenspoorlijn werd aangelegd.

Tips om de Pacific-feiten beter te onthouden

• De drie keerpuntveldslagen op zee: Koraalzee (mei 1942, eerste keer dat Japan werd afgeslagen), Midway (juni 1942, vier Japanse vliegdekschepen verloren), Leyte Golf (oktober 1944, laatste Japanse vlootmacht uitgeschakeld).
• De vier grote landingsslagen op weg naar Japan in 1944-1945: Saipan (juni 1944, val dwingt Tojo af te treden), Iwo Jima (februari 1945, vlaggenfoto), Okinawa (april 1945, laatste stap), en de geplande maar niet uitgevoerde Operatie Downfall (invasie Japan zelf, gepland voor november 1945).
• Vier Amerikaanse topcommandanten: Nimitz (Pacific Fleet, navy), MacArthur (Southwest Pacific, army), Halsey (3rd Fleet, agressieve admiraal), Spruance (5th Fleet, voorzichtige rekenaar). Aan Japanse kant: Yamamoto (architect Pearl Harbor, neergeschoten 1943), Nagumo (vliegdekschip-commandant Pearl Harbor en Midway).
• De grote getallen: 2,4 miljoen Japanse doden totaal, 100.000+ doden bombardement Tokio (één nacht), 140.000 doden Hiroshima, 70.000 doden Nagasaki, 12,5 miljoen Chinezen omgekomen in oorlog met Japan (1937-1945). De Pacific-oorlog kostte meer Aziatische doden dan iedere andere oorlog in de moderne geschiedenis.
• Voor de Nederlandse context: Nederlands-Indië capituleerde 8 maart 1942, Japanse interneringskampen tot augustus 1945, Birma-Spoorlijn 18.000 Nederlandse krijgsgevangenen, onafhankelijkheidsuitroep Indonesië 17 augustus 1945.

Vaak gestelde vragen

Waarom viel Japan Pearl Harbor aan?

De directe aanleiding was het Amerikaanse olie-embargo van juli 1941, een reactie op de Japanse bezetting van Frans Indo-China. Japan haalde voor de oorlog 80% van zijn olie uit de VS. Zonder die toevoer had de Japanse oorlogsmachine binnen achttien maanden stilgestaan. Het strategische berekenen van Yamamoto was: ofwel je geeft je imperiale ambities op en trekt je terug uit China, ofwel je grijpt de olievelden van Nederlands-Indië en Brits Maleisië. Het laatste betekende oorlog met de VS, Groot-Brittannië en Nederland. Yamamoto, die zelf in Harvard had gestudeerd en de Amerikaanse industriële capaciteit kende, hoopte met één verlammende slag op Pearl Harbor de Amerikaanse vloot uit te schakelen, snel een Pacific-imperium te bouwen, en daarna een onderhandelde vrede te forceren. Hij voorspelde tegenover de Japanse regering: “Ik kan jullie zes maanden vrij spel beloven, daarna kan ik niets meer garanderen.” Zes maanden later kwam Midway.

Waren de atoombommen nodig om Japan te laten capituleren?

Eén van de meest gedebatteerde vragen van de hele oorlog. De Truman-administratie hield destijds vol dat de bommen een directe invasie (geprojecteerd op een half tot één miljoen Amerikaanse slachtoffers en miljoenen Japanse doden) overbodig maakten. Critici wijzen erop dat Japan eind juli 1945 al via Sovjet-bemiddeling vredessignalen stuurde, dat de blokkade en conventionele bombardementen Japan binnen maanden zouden uithongeren, en dat de Sovjet-oorlogsverklaring van 8 augustus minstens zoveel impact had op de capitulatie als de tweede bom. Een derde positie is dat de bommen vooral een politiek signaal aan Stalin waren, het begin van de Koude Oorlog. Wat zeker is: de Japanse opperbevelhebbers waren tot 14 augustus verdeeld; het was uiteindelijk keizer Hirohito’s persoonlijke interventie (“we moeten het ondraaglijke verdragen”) die de doorslag gaf. Of dat zonder Hiroshima ook had gekund, blijft een hypothese.

Wat gebeurde er met keizer Hirohito na de oorlog?

Niets, in elk geval niet wat veel geallieerden hadden gewild. MacArthur, als opperbevelhebber van het bezet Japan, besloot Hirohito op zijn troon te laten om de Japanse samenleving niet te radicaliseren tijdens de bezetting. In ruil moest de keizer publiekelijk zijn “goddelijke status” afzweren (de keizerlijke nieuwjaarsboodschap van 1 januari 1946), zich beperken tot een ceremoniële rol, en de nieuwe pacifistische grondwet aanvaarden waarin Japan voor altijd oorlog afzweert (artikel 9). Hirohito regeerde nog 43 jaar door, tot zijn dood in 1989. Of hij persoonlijk schuld droeg aan oorlogsbeslissingen is nog steeds onderwerp van historische discussie; documenten uit de keizerlijke archieven blijven gedeeltelijk geheim. Het Tokio-tribunaal (1946-1948) veroordeelde wel 28 andere Japanse leiders. Zeven werden opgehangen, waaronder Hideki Tojo.

Hoeveel mensen zijn omgekomen in de Pacific-oorlog?

Totaal lastig te becijferen, maar de meeste schattingen liggen rond de 23-25 miljoen doden, waarvan het overgrote deel Aziatisch. China alleen al verloor 12-20 miljoen mensen (afhankelijk van of je de oorlog laat beginnen in 1937 of 1941), waarvan circa 10 miljoen burgers. Japan zelf verloor 2,1 miljoen militairen en 580.000 burgers (waarvan 330.000 door Amerikaanse bombardementen). Nederlands-Indië 100.000-150.000 doden. De Filipijnen circa 1 miljoen. Vietnam circa 1-2 miljoen door de hongersnood van 1944-1945. Birma honderden duizenden. De VS verloren 111.606 militairen in het Pacific-theater, Groot-Brittannië en Gemenebest circa 50.000, Australië 17.000, Nederland 27.000 (waarvan 18.000 in Nederlands-Indië). Daarmee was de Pacific-oorlog voor Aziatische volken een veel grotere catastrofe dan de oorlog in Europa voor Europeanen.

Wat is het verschil tussen Pacific-oorlog en Tweede Sino-Japanse oorlog?

De Tweede Sino-Japanse oorlog begon op 7 juli 1937 met het Marco Polo-brugincident bij Beijing en was de Japanse poging om China te onderwerpen. Tegen 1941 had Japan een groot deel van China bezet, inclusief Beijing, Shanghai, Nanjing (waar in december 1937 de beruchte massamoord op 200.000-300.000 Chinese burgers plaatsvond) en Wuhan, maar slaagde er niet in nationalistische troepen onder Chiang Kai-shek of communisten onder Mao Zedong definitief te verslaan. De Pacific-oorlog begon met Pearl Harbor op 7 december 1941 en bracht de VS, Groot-Brittannië en Nederland tegen Japan. Vanaf dat moment werden beide conflicten één: het China-front bond drie miljoen Japanse soldaten vast die anders tegen de Amerikanen ingezet hadden kunnen worden. China was officieel een geallieerde grootmacht en kreeg na de oorlog een permanente zetel in de VN-Veiligheidsraad.

Andere geschiedenisquizzen die hierbij passen

Liever de Europese kant van de oorlog? Doe Tweede Wereldoorlog: het Westfront met de Battle of Britain, D-Day en het Ardennenoffensief. Of Tweede Wereldoorlog: het Oostfront met Barbarossa, Stalingrad en de val van Berlijn. Of vanuit Nederland: Tweede Wereldoorlog in Nederland.