Tweede Wereldoorlog: het Westfront

De Slag om Frankrijk: zes weken oorlog

Op 10 mei 1940 begon de Duitse aanval in het westen: dezelfde ochtend vielen Duitse troepen Nederland, België, Luxemburg en Frankrijk binnen. Het Franse opperbevel onder Maurice Gamelin had hun beste divisies naar het noorden gestuurd om de te verwachten Duitse aanval via België op te vangen. Het was een val. De hoofdmacht van Heinz Guderians pantserdivisies brak op 13 mei door bij Sedan in de Ardennen, een gebied dat de Fransen als ondoordringbaar beschouwden. Binnen tien dagen stonden de Duitsers aan het Kanaal en waren de Britse en Franse legers in het noorden ingesloten. Tussen 26 mei en 4 juni werden via Operatie Dynamo zo’n 338.000 Britse en Franse troepen vanuit Duinkerken geëvacueerd door een armada van marineschepen en honderden burgerboten. Op 14 juni viel Parijs zonder strijd. Op 22 juni tekende Frankrijk in Compiègne de wapenstilstand, in dezelfde treinwagon waar Duitsland in 1918 zelf had moeten capituleren.

Vichy-Frankrijk en de Vrije Fransen

Na de wapenstilstand werd Frankrijk in tweeën gedeeld: het noorden en de Atlantische kust bezet door Duitsland, de rest formeel zelfstandig onder een nieuwe regering in Vichy. Maarschalk Philippe Pétain, de 84-jarige held van Verdun uit de Eerste Wereldoorlog, werd staatshoofd. Pierre Laval, twee keer premier, dreef het Vichy-regime steeds verder de collaboratie in: dwangarbeid voor Duitsland, jacht op Joden, en een eigen paramilitaire politie (de Milice) die het verzet bestreed. Tegelijk riep brigadegeneraal Charles de Gaulle vanuit de BBC-studio in Londen Fransen op de strijd voort te zetten. Zijn “Forces Françaises Libres” begonnen met een handvol officieren maar groeiden uit tot honderdduizenden manschappen die meevochten in Noord-Afrika, Italië en uiteindelijk Normandië. Op 25 augustus 1944 reed De Gaulle als bevrijder Parijs binnen aan het hoofd van de 2e Pantserdivisie van generaal Leclerc.

The Battle of Britain

Met Frankrijk verslagen probeerde Hitler in de zomer van 1940 Engeland tot vrede te dwingen. Eerst diplomatiek, daarna militair. Voor de geplande invasie (Operatie Sea Lion) moest de Luftwaffe eerst luchtoverwicht boven het Kanaal krijgen. Tussen juli en oktober 1940 vochten 2.937 piloten van de Royal Air Force tegen een numeriek superieure Duitse luchtmacht. Hugh Dowding, hoofd van Fighter Command, gebruikte het toen revolutionaire Dowding-systeem: een netwerk van radarstations dat aanvallende formaties al boven Het Kanaal detecteerde, zodat eskaders gericht konden opstijgen. De RAF verloor 1.547 vliegtuigen, de Luftwaffe 1.887. Eind september staakte Hitler de invasieplannen. Het was de eerste grote nazi-nederlaag van de oorlog en het keerpunt dat aantoonde dat Duitsland niet onverslaanbaar was. Churchill verwoordde het zo: “Never in the field of human conflict was so much owed by so many to so few.”

D-Day en de bevrijding van Frankrijk

Op 6 juni 1944 begon Operation Overlord: de grootste amfibische landing uit de geschiedenis. Bijna 7.000 schepen brachten in één dag 156.000 geallieerde soldaten aan land op vijf stranden in Normandië, terwijl 24.000 parachutisten in de nacht ervoor achter de Duitse linies werden gedropt. De Amerikanen kregen Utah en Omaha, de Britten Gold en Sword, de Canadezen Juno. Op Omaha liep het bijna mis: de Duitse verdediging vanaf de kliffen toonde een vuurkracht die de geallieerden hadden onderschat, met circa 2.000 doden alleen al die eerste dag. Toch hadden de geallieerden na D-Day een bruggenhoofd. Zes weken vastliep de strijd in de Normandische heggen-landschappen (de bocage), maar op 25 juli braken de Amerikanen door met Operatie Cobra bij Saint-Lô. Daarna ging het snel: Parijs op 25 augustus, Brussel op 3 september, Antwerpen op 4 september.

Het Ardennenoffensief

Toen iedereen dacht dat de Duitsers op hun laatste benen liepen, lanceerde Hitler op 16 december 1944 een onverwacht massaal tegenoffensief. Onder de codenaam “Unternehmen Wacht am Rhein” trokken 25 divisies door de Ardennen, met als doel Antwerpen te bereiken en de Britse en Amerikaanse legers in tweeën te splitsen. Door dichte mist en sneeuw konden de geallieerden hun luchtoverwicht aanvankelijk niet inzetten. De Amerikanen werden zwaar verrast: 19.000 doden, het grootste verlies van het Amerikaanse leger in de hele oorlog. Bij het wegenknooppunt Bastogne werd de 101st Airborne ingesloten. Toen een Duitse afgezant om overgave vroeg, antwoordde brigadegeneraal Anthony McAuliffe met één woord: “Nuts!” Op tweede kerstdag klaarde het weer op, kwam Patton’s 3rd Army uit het zuiden ter ontzet, en sloeg het tij. Eind januari 1945 was Duitsland weer terug op de uitgangsstelling, maar met onherstelbare verliezen aan tanks en mannen.

De Rijn over en het einde

Op 7 maart 1945 vielen Amerikaanse troepen bij toeval een nog intacte brug bij Remagen binnen: de Ludendorff-brug, die de Duitsers vergeten waren op tijd op te blazen. Het was de eerste geallieerde voet op de oostelijke Rijnoever. Twee weken later, op 23 maart, lanceerde Montgomery de geplande grote Rijnoversteek bij Wesel met Operatie Plunder, ondersteund door Operatie Varsity (de grootste luchtlanding van de oorlog). Daarna stortte het Derde Rijk binnen zes weken in. Aken viel als eerste grote Duitse stad in oktober 1944, Keulen in maart 1945. Op 25 april 1945 ontmoetten Amerikaanse en Sovjet-troepen elkaar bij Torgau aan de Elbe: “Elbe Day”. Op 30 april pleegde Hitler zelfmoord in zijn bunker in Berlijn. Op 7 mei tekende generaal Alfred Jodl in Reims namens Duitsland de capitulatie aan de westerse geallieerden; een dag later volgde een tweede ondertekening in Berlijn voor de Sovjets. Vanaf middernacht 8 mei was de oorlog in Europa voorbij. VE-Day.

Feiten die mensen verwisselen

• D-Day en Operation Overlord. D-Day verwijst alleen naar de eerste dag (6 juni 1944, de landingen). Operation Overlord is de hele Slag om Normandië, die tot eind augustus 1944 duurde. “D-Day” was eigenlijk militair jargon voor “de dag van een operatie” en werd ook bij andere landingen gebruikt; alleen Normandië is de naam blijven hangen.
• Operation Overlord en Operation Market Garden. Overlord (juni 1944) was de Normandische landing. Market Garden (september 1944) was de mislukte luchtlandingsoperatie via Eindhoven, Nijmegen en Arnhem in Nederland. Compleet andere operatie, drie maanden later.
• Montgomery en Eisenhower. Eisenhower was de Amerikaanse opperbevelhebber van álle geallieerde troepen in Europa (SHAEF). Montgomery was Brits, commandant van de 21st Army Group (alle Britse, Canadese en Poolse troepen onder Overlord). Hun rivaliteit over de juiste strategie (brede aanval versus smalle stoot) loopt als een rode draad door de hele campagne.
• Rommel en Von Rundstedt. Beide Duitse veldmaarschalken in West-Europa. Rommel (de “Woestijnvos” uit Noord-Afrika) was verantwoordelijk voor de strandverdediging en geloofde dat de invasie op de stranden moest worden gestopt. Von Rundstedt was opperbevelhebber West en wilde mobiele reserves achterhouden voor een tegenaanval. Hitler maakte er een compromis van dat beide strategieën verzwakte.
• Vichy-Frankrijk en bezet Frankrijk. Vichy was de officieel zelfstandige zuidelijke helft, met een Franse regering onder Pétain. Het noorden en de kust waren direct door Duitsland bezet. In november 1942, na de geallieerde landing in Noord-Afrika, bezette Duitsland alsnog ook Vichy. Vanaf dat moment was Pétain officieel staatshoofd zonder land.
• Maginot-linie, Atlantikwall en Westwall. De Maginot-linie was Frans (jaren ’30, aan de Duitse oostgrens). De Atlantikwall was Duits (1942-1944, aan de hele Atlantische kust van Noorwegen tot Spaanse grens). De Westwall (Siegfried-linie) was Duits (jaren ’30, aan de Franse westgrens, tegenhanger van de Maginot). Alle drie zijn versterkingslinies, maar van verschillende periodes en partijen.
• 7 mei en 8 mei 1945. Op 7 mei tekende Jodl in Reims de capitulatie aan Eisenhower; vanaf middernacht 8 mei werd het officieel van kracht. Stalin eiste een tweede ondertekening in Berlijn, die op 8 mei ’s avonds plaatsvond. In de Sovjet-Unie en Rusland wordt de Overwinningsdag daarom op 9 mei gevierd, in West-Europa op 8 mei.

Tips om de Westfront-feiten beter te onthouden

• Hak de oorlog op in vier blokken: Blitzkrieg (mei 1940), Battle of Britain (zomer 1940), patstelling (1941-1943), invasie en bevrijding (1944-1945). De meeste data passen vanzelf in één van die blokken.
• Vijf D-Day-stranden van west naar oost: Utah, Omaha, Gold, Juno, Sword. Onthoud de nationaliteit: U en O zijn Amerikaans (Utah/Omaha), G en S zijn Brits (Gold/Sword), J is Canadees (Juno). Alfabetisch valt het Canadese strand precies in het midden.
• De vier geallieerde topgeneraals voor het Westfront: Eisenhower (opperbevelhebber, VS), Montgomery (21st Army Group, UK), Bradley (12th Army Group, VS), Patton (3rd Army, VS, onder Bradley). Daarnaast De Gaulle (politiek leider Vrij Frankrijk).
• De drie grote ommekeer-momenten op het Westfront: Battle of Britain (september 1940, geen invasie van Engeland), D-Day (juni 1944, einde van Duits West-Europa), Ardennenoffensief (december 1944, laatste Duitse offensief gefaald).
• Vergelijk de drie grote evacuatie- en landingsgetallen: Duinkerken 338.000 (mei-juni 1940), D-Day 156.000 (eerste dag 6 juni 1944), Overlord totaal 1,5 miljoen (eind juli 1944).

Vaak gestelde vragen

Waarom is D-Day zo bekend geworden?

Niet alleen omdat het de grootste amfibische operatie in de geschiedenis was, maar ook omdat het de start vormde van het einde van het Derde Rijk in West-Europa. Hadden de geallieerden op 6 juni 1944 geen bruggenhoofd kunnen vasthouden, dan was er waarschijnlijk in 1944 geen tweede invasiepoging meer mogelijk geweest, omdat de aangevoerde mannen en materieel een jaar voorbereiding hadden gekost. De symbolische lading werd verder versterkt door de aanwezigheid van Britse, Amerikaanse en Canadese verslaggevers en filmploegen die de landingen ter plekke documenteerden. Hollywood-films als “The Longest Day” (1962) en “Saving Private Ryan” (1998) maakten Omaha Beach tot een van de bekendste oorlogslocaties ter wereld.

Waarom verloor Frankrijk in 1940 zo snel?

Op papier waren de Fransen en Britten samen sterker dan Duitsland: meer tanks, vergelijkbare luchtmacht, meer divisies. Maar drie zaken sloegen alles om. Ten eerste de strategische verrassing: het Duitse plan (de Manstein-variant) draaide de aanval via de Ardennen, een gebied dat de Fransen ondoordringbaar achtten. Ten tweede de doctrine: de Duitsers gebruikten radio-gestuurde Blitzkrieg met pantser, vliegtuigen en infanterie als één geheel, terwijl Franse tanks verspreid in steun van infanterie werden ingezet. Ten derde het moreel en de gebrekkige communicatie aan Franse zijde: Gamelin reageerde te laat op de doorbraak bij Sedan en zijn opvolger Weygand kon de val niet meer keren. Binnen zes weken was de oorlog op het Europese continent voorbij.

Wie heeft de oorlog in Europa eigenlijk gewonnen?

Militair-statistisch onmiskenbaar de Sovjet-Unie: 80% van de Duitse legerverliezen vielen aan het Oostfront. Tussen Juni 1941 en mei 1945 stierven minstens 26 miljoen Sovjet-burgers en militairen. Westerse geallieerden bonden vanaf D-Day in juni 1944 weer een groot deel van de Duitse strijdkrachten in het westen, wat de Sovjets in het oosten ruimte gaf. Maar zonder de eerdere uitputtingsslag in Stalingrad (1942-1943) en Koersk (juli 1943) had Duitsland in 1944 nog veel meer divisies tegen Normandië kunnen inzetten. Het was een gecombineerde overwinning, met de Sovjets als grootste menselijke en militaire bijdrage en de westerse geallieerden als logistieke, technologische en economische krachtbron (Lend-Lease alleen al leverde 18 miljard dollar aan de Sovjets).

Wat gebeurde er met de Duitse veldmaarschalken?

Verschillende lotgevallen. Rommel werd in oktober 1944 gedwongen zelfmoord te plegen na verdenkingen van betrokkenheid bij het Hitler-complot van 20 juli; in ruil kreeg zijn familie een staatsbegrafenis en pensioen. Von Rundstedt werd na de oorlog krijgsgevangen genomen, niet vervolgd vanwege zijn gezondheid, en stierf in 1953. Walter Model pleegde in april 1945 zelfmoord toen zijn Ruhrkessel-leger werd ingesloten. Wilhelm Keitel en Alfred Jodl werden in Neurenberg ter dood veroordeeld en in oktober 1946 opgehangen. Friedrich Paulus, gevangengenomen bij Stalingrad, ging na de oorlog naar Oost-Duitsland. Erich von Manstein kreeg 18 jaar wegens oorlogsmisdaden maar werd in 1953 vrijgelaten en adviseerde later het naoorlogse West-Duitse leger.

Wat waren de V-1 en V-2 precies?

“V” staat voor Vergeltungswaffe (vergeldingswapen): wapens waarmee Hitler vanaf juni 1944 wraak wilde nemen voor de geallieerde bombardementen op Duitsland. De V-1 was een onbemande kruisraket met een pulsstraalmotor (kortweg “doodlebug” in Engeland), bracht 850 kg explosief over 250 km. Werd vooral op Londen afgevuurd, vanaf basissen in Noord-Frankrijk en later Nederland. De V-2 was een ballistische raket (de eerste ter wereld die de stratosfeer bereikte), 14 meter lang, met 1.000 kg lading op 320 km bereik. Beide wapens waren te onnauwkeurig voor militaire doelen maar terroriseerden de burgerbevolking. Antwerpen werd nog vaker geraakt dan Londen. De V-2 was militair een mislukking maar legde de basis voor de naoorlogse Amerikaanse en Russische raket- en ruimtevaartprogramma’s; Wernher von Braun, ontwerper van de V-2, werd later hoofdontwerper van de Saturn V die mensen naar de maan bracht.

Andere geschiedenisquizzen die hierbij passen

Liever het verhaal vanuit Nederland? Doe Tweede Wereldoorlog in Nederland met 40 vragen over de bezetting, het verzet, de Hongerwinter en de bevrijding. Of de oorlog in het oosten: Tweede Wereldoorlog: het Oostfront met Operatie Barbarossa, Stalingrad, Koersk en de val van Berlijn.