Tweede Wereldoorlog in Nederland

De Duitse inval: vijf dagen oorlog

In de vroege ochtend van 10 mei 1940 vielen Duitse troepen Nederland zonder oorlogsverklaring binnen. Het Nederlandse leger, slecht uitgerust en met materieel uit de jaren ’20, bood vijf dagen tegenstand. Bij de Grebbeberg en de Afsluitdijk werd hard gevochten, maar de Duitse luchtmacht had vanaf dag één luchtoverwicht. Vooral de inzet van Fallschirmjäger (parachutisten) bij Den Haag was een primeur in de oorlogsgeschiedenis: het was de eerste keer dat een land vanuit de lucht werd binnengevallen. Toen op 14 mei het centrum van Rotterdam in 15 minuten plat werd gebombardeerd (854 doden, 25.000 woningen verwoest) en Duitsland dreigde Utrecht hetzelfde lot te laten ondergaan, capituleerde opperbevelhebber Winkelman op 15 mei. Koningin Wilhelmina en de regering waren al op 13 mei naar Engeland vertrokken.

Vijf jaar bezetting

Anders dan België of Frankrijk kreeg Nederland geen militair bestuur maar een civiel Rijkscommissariaat. Hitler wees de Oostenrijkse jurist Arthur Seyss-Inquart aan als Rijkscommissaris, met de gedachte dat Nederland als “Germaans broedervolk” relatief mild bestuurd kon worden en op termijn zou opgaan in een Groot-Germaans rijk. In de praktijk werden de teugels jaar na jaar strakker. De NSB van Anton Mussert kreeg een monopoliepositie maar nooit echte macht (Hitler vertrouwde Mussert niet). Vakbonden werden opgeheven, kranten gelijkgeschakeld, en vanaf 1942 werd de Arbeitseinsatz ingevoerd: jonge mannen werden onder dwang naar Duitse fabrieken gestuurd. Tegen het einde van de oorlog dook ongeveer 300.000 mensen onder om eraan te ontkomen.

De vernietiging van de Joden

Nederland had bij het uitbreken van de oorlog ongeveer 140.000 Joden, voor het overgrote deel woonachtig in Amsterdam. Daarvan werden ongeveer 102.000 vermoord: 75% van de Joodse bevolking. Dat percentage is veruit het hoogst van West-Europa (Frankrijk: 25%, België: 40%). De redenen zijn meerledig: de strakke bevolkingsadministratie, het ontbreken van bergen of bossen om in onder te duiken, de hoge concentratie in Amsterdam, en de actieve medewerking van Nederlandse politie en ambtenaren. De Duitsers richtten in februari 1941 de Joodse Raad op (geleid door Abraham Asscher en David Cohen) om de deportaties te organiseren. Vanaf juli 1942 vertrokken de eerste treinen vanuit Westerbork, ieder dinsdag, richting Auschwitz en Sobibor. Op de Hollandsche Schouwburg in Amsterdam werden Joden verzameld; tegenover de schouwburg, in de crèche, redde verzetsman Walter Süskind ongeveer 600 Joodse kinderen door ze stiekem het pand uit te smokkelen.

Het verzet

Het Nederlandse verzet kwam aanvankelijk traag op gang. De eerste grote actie was de Februaristaking van 25 en 26 februari 1941: Amsterdamse arbeiders, opgeroepen door de illegale CPN, legden uit protest tegen Joodse razzia’s het werk neer. Het is de enige openlijke staking tegen Jodenvervolging in heel bezet Europa geweest. Later kwamen er verzetsgroepen als de Landelijke Organisatie voor Hulp aan Onderduikers (LO), die in totaal honderdduizenden onderduikers van vals papier en eten voorzag, en de Knokploegen (KP) die overvallen pleegden op distributiekantoren en gevangenissen. Walraven van Hall, “de bankier van het verzet”, organiseerde tot zijn arrestatie in 1945 het Nationaal Steun Fonds en bracht miljoenen guldens bijeen voor de spoorwegstaking en de financiering van onderduikers. Hannie Schaft, “het meisje met het rode haar”, liquideerde verraders en NSB’ers en werd drie weken voor de bevrijding gefusilleerd. Naar schatting kwamen 8.000 tot 10.000 Nederlandse verzetsdeelnemers om.

Operation Market Garden en de bevrijding van het zuiden

Na de geallieerde landing in Normandië op 6 juni 1944 ging het snel: begin september stonden Britse en Canadese troepen al aan de Belgisch-Nederlandse grens. Op 5 september brak een opmerkelijke paniek uit onder NSB’ers en collaborateurs, die massaal naar het oosten en Duitsland vluchtten omdat ze dachten dat de bevrijding al een feit was. Die dag staat bekend als Dolle Dinsdag. Op 12 september 1944 werd Mesch, een dorpje in Zuid-Limburg, als allereerste plaats van Nederland bevrijd door Amerikaanse troepen. Op 17 september lanceerde Montgomery Operation Market Garden: een gewaagd plan om met luchtlandingstroepen achter elkaar de bruggen bij Eindhoven, Grave, Nijmegen en Arnhem te veroveren, en zo binnen een week door te stoten naar Berlijn. Het ging mis bij Arnhem: de Britse 1st Airborne Division werd ingesloten door twee SS-divisies en moest na negen dagen vechten capituleren. “A Bridge Too Far”. Het zuiden van Nederland tot aan de grote rivieren was bevrijd, maar het noorden en westen zouden nog een hele winter onder de bezetting blijven.

De Hongerwinter

Het mislukken van Market Garden had catastrofale gevolgen voor West-Nederland. Als represaille voor de spoorwegstaking (uitgeroepen op 17 september door regering in ballingschap) legde Seyss-Inquart een vervoersverbod op. Voedsel uit de oostelijke en noordelijke landbouwgebieden bereikte de steden in Holland en Utrecht niet meer. De winter van 1944-1945 werd bovendien streng en lang. In de grote steden daalde het rantsoen tot 400 calorieën per dag. Mensen aten suikerbieten en tulpenbollen, kapten bomen in het Vondelpark voor brandstof, en trokken te voet op hongertochten naar boeren in Friesland en de Achterhoek. Naar schatting kwamen 20.000 mensen om door honger en kou; honderdduizenden raakten ondervoed. Pas op 29 april 1945 startten Engelse Lancasters en Amerikaanse B-17’s met Operatie Manna/Chowhound: in twee weken werd 11.000 ton voedsel boven Den Haag, Rotterdam en Amsterdam gedropt. Voor velen kwam de hulp net op tijd.

De bevrijding

Vanaf februari 1945 stroomde de bevrijding van het oosten en noorden van Nederland door. Canadezen, Polen en Britten bevrijdden achtereenvolgens de Achterhoek, Twente, Friesland, Drenthe en Groningen. Op 5 mei 1945 onderhandelde generaal Charles Foulkes (Canadees Eerste Korps) in Hotel De Wereld in Wageningen met de Duitse opperbevelhebber Johannes Blaskowitz over de capitulatie van de circa 120.000 Duitse troepen die nog in West-Nederland zaten. De feitelijke ondertekening volgde op 6 mei in de aula van de Landbouwhogeschool. Twee dagen later, op 8 mei, capituleerde Duitsland onvoorwaardelijk. In Nederlands-Indië ging de oorlog nog door tot de Japanse capitulatie op 15 augustus 1945, na de atoombommen op Hiroshima en Nagasaki. Sindsdien wordt op 4 mei ’s avonds de doden herdacht en op 5 mei de bevrijding gevierd, een ritme dat al sinds 1946 onveranderd is.

Feiten die mensen verwisselen

• 10 mei 1940 en 14 mei 1940. Op 10 mei viel Duitsland Nederland binnen, op 14 mei werd Rotterdam gebombardeerd. De Nederlandse capitulatie volgde een dag later, op 15 mei. De oorlog in Nederland duurde dus precies vijf dagen, maar de bezetting vijf jaar.
• 4 mei en 5 mei. 4 mei is Dodenherdenking (alle Nederlandse oorlogsslachtoffers sinds WO2), 5 mei is Bevrijdingsdag. Beide zijn nationale herdenkingen sinds 1946. Bevrijdingsdag is alleen om de vijf jaar officieel een vrije dag (volgens cao).
• Westerbork en Vught. Westerbork was het doorgangskamp van waaruit de treinen naar Auschwitz en Sobibor vertrokken (107.000 mensen gedeporteerd). Vught (Kamp Vught) was een SS-concentratiekamp, qua opzet vergelijkbaar met Duitse concentratiekampen, met ongeveer 32.000 gevangenen. Anne Frank werd na haar arrestatie eerst naar Westerbork en daarna naar Auschwitz gedeporteerd.
• Anton Mussert en Arthur Seyss-Inquart. Mussert was de Nederlandse NSB-leider, Seyss-Inquart de Duitse Rijkscommissaris. Mussert wilde “Leider van het Nederlandse Volk” worden maar werd door Hitler nooit serieus genomen. Seyss-Inquart was de feitelijke baas van bezet Nederland. Beiden werden na de oorlog terechtgesteld: Mussert op de Waalsdorpervlakte (1946), Seyss-Inquart in Neurenberg na het tribunaal.
• Dolle Dinsdag en Bevrijdingsdag. Dolle Dinsdag was 5 september 1944, toen mensen ten onrechte dachten dat de bevrijding al een feit was. De feitelijke bevrijding kwam pas acht maanden later op 5 mei 1945, na de Hongerwinter.
• Operation Market Garden en D-Day. D-Day (6 juni 1944) was de geallieerde landing in Normandië, Frankrijk. Market Garden (17-25 september 1944) was de mislukte poging om via een corridor door Brabant en Gelderland naar Duitsland door te stoten. Bekend van de film “A Bridge Too Far”.
• Wilhelmina en Juliana. Wilhelmina was koningin tijdens de hele oorlog en sprak vanuit Londen via Radio Oranje het Nederlandse volk toe. Juliana, haar dochter, zat samen met haar gezin in Canada. Pas op 6 september 1948 droeg Wilhelmina de troon over aan Juliana.

Tips om de oorlogsfeiten beter te onthouden

• Onthoud de oorlog in fases: inval (mei 1940), bezetting (1940-1944), bevrijding zuiden (september 1944), Hongerwinter (1944-1945), bevrijding rest (april-mei 1945). Veel verwarring komt door alles op één hoop te gooien.
• Datums om vast te knopen: 10 mei 1940 (inval), 14 mei 1940 (Rotterdam), 6 juni 1944 (D-Day), 5 september 1944 (Dolle Dinsdag), 17 september 1944 (Market Garden), 5 mei 1945 (bevrijding), 8 mei 1945 (Duitse capitulatie), 15 augustus 1945 (Japanse capitulatie, einde oorlog in Nederlands-Indië).
• De vier grote namen aan Duitse kant: Hitler (Berlijn), Seyss-Inquart (Rijkscommissaris), Rauter (hoogste SS’er in NL), Christiansen (Wehrmachtbevelhebber). Aan Nederlandse kant: Wilhelmina (koningin), Gerbrandy (premier in ballingschap), Mussert (NSB), Bernhard (prins, vlaggenofficier).
• De grote getallen: 102.000 vermoorde Joden, 20.000 doden Hongerwinter, 8.000-10.000 verzetsdeelnemers omgekomen, 50.000 mannen opgepakt bij Razzia van Rotterdam, 660 weggevoerden in Putten. Samen meer dan 200.000 Nederlandse oorlogsslachtoffers.
• Voor de Joodse vervolging: onthoud Westerbork (doorgangskamp), Hollandsche Schouwburg (verzamelpunt Amsterdam), Joodse Raad (Asscher en Cohen), Auschwitz en Sobibor (hoofd-bestemmingen).

Vaak gestelde vragen

Hoeveel Nederlanders zijn omgekomen in de Tweede Wereldoorlog?

In totaal ongeveer 210.000 tot 280.000, afhankelijk van wat je meetelt. Daarvan vormen de vermoorde Joden de grootste groep (ruim 102.000). Verder kwamen er rond de 20.000 mensen om door de Hongerwinter, 8.000-10.000 verzetsdeelnemers, 3.500 sneuvelden bij de meidagen van 1940, 30.000 dwangarbeiders in Duitsland en circa 25.000 burgers door bombardementen en oorlogshandelingen. In Nederlands-Indië stierven daarnaast nog eens minstens 20.000 Europese burgers in Japanse interneringskampen en honderdduizenden inheemse romusha-dwangarbeiders.

Waarom werden er in Nederland zo veel Joden vermoord?

Met 75% is het percentage vermoorde Joden in Nederland veruit het hoogst van West-Europa. De belangrijkste oorzaken: een buitengewoon goed bijgehouden bevolkingsregister waarin Joden vanaf 1941 met een “J” werden geregistreerd, geen geografie om in onder te duiken (geen bergen, weinig bos, dichtbevolkt), de hoge concentratie in Amsterdam waar 60% van de Joden woonde, een civiel bestuur dat in tegenstelling tot het militaire bestuur in België consequent doorpakte, en de medewerking van Nederlandse politie en ambtenaren. De Joodse Raad, opgericht om met de Duitsers te onderhandelen, werd ongewild een instrument bij de selectie wie wel en wie niet gedeporteerd zou worden.

Wat was de rol van prins Bernhard in de oorlog?

Bernhard, geboren in Duitsland, was sinds 1937 getrouwd met prinses Juliana. In de meidagen vluchtte hij met het gezin naar Engeland, waar hij door Wilhelmina werd benoemd tot bevelhebber van de Nederlandse strijdkrachten. In de praktijk had hij vooral een symbolische en propagandafunctie, al vloog hij wel als RAF-piloot. In september 1944 werd hij door Eisenhower aangesteld als bevelhebber van de Binnenlandse Strijdkrachten (de bundeling van Nederlandse verzetsgroepen). Hij was aanwezig bij de capitulatieonderhandelingen in Wageningen op 5 mei 1945. Latere onthullingen (Greet Hofmans-affaire 1956, Lockheed-affaire 1976) deden zijn reputatie geen goed, maar in de directe naoorlogse jaren was hij vooral het symbool van de bevrijding.

Bestond er ook collaboratie buiten de NSB?

Ja, op grote schaal. De NSB had op haar hoogtepunt ongeveer 100.000 leden, maar daarbuiten waren er vele tienduizenden Nederlanders die op andere manieren meewerkten. Naar schatting 25.000 Nederlanders meldden zich aan voor de Waffen-SS en vochten aan het Oostfront. Honderdduizenden Nederlanders werkten vrijwillig of onder dwang in Duitse fabrieken. Nederlandse politieagenten arresteerden Joden, NSB-burgemeesters bestuurden gemeenten, en bedrijven leverden aan de Duitse oorlogseconomie. Na de oorlog werden ongeveer 150.000 Nederlanders gearresteerd voor collaboratie, waarvan circa 65.000 daadwerkelijk werden veroordeeld. Veertig collaborateurs werden geëxecuteerd (Mussert was de bekendste).

Wie was de eerste die over de Hongerwinter naar buiten kwam?

Tijdens de oorlog zelf bereikten alarmberichten via verzetsbladen en Radio Oranje al Engeland, maar pas in januari 1945 lukte het de Nederlandse regering in ballingschap om internationale aandacht te vragen. Vooral koningin Wilhelmina drong via Churchill aan op hulp. Pas eind april kwam Operatie Manna op gang, mede dankzij een tijdelijke wapenstilstand die met Seyss-Inquart was afgesproken in ruil voor toegestane voedseldroppingen. Naoorlogs werd de Hongerwinter wereldberoemd door het boek “Hunger Winter” van geleerden die ondervoede zwangere vrouwen volgden; hun nakomelingen blijken zelfs vijftig jaar later nog meetbare gezondheidsverschillen te hebben. Dit is bekend geworden als de Dutch Hunger Winter cohort en wordt nog steeds gebruikt in voedingsonderzoek wereldwijd.

Andere geschiedenisquizzen die hierbij passen

Meer Nederlandse geschiedenis? Bekijk straks de quizzen over Nederlandse historische figuren of de gouden eeuw als die online staan. Of een ander onderwerp: Topografie van Nederland voor alle steden, provincies en wateren, of Topografie van Europa om de Europese context op de kaart te zien.