Ajax door de jaren

Ajax: de meest succesvolle club van Nederland

AFC Ajax werd op 18 maart 1900 opgericht in Café Oost-Indië in de Amsterdamse Watergraafsmeer door Floris Stempel, Carel Reeser en Han Dade. De naam komt van de Trojaanse held uit Homerus’ Ilias – sterk, snel, onverslaanbaar. Vandaag is Ajax met 36 Eredivisie-titels, 20 KNVB-bekers, 4 Europacups I/Champions League (1971, 1972, 1973, 1995), 1 Europa Cup II (1987), 2 UEFA Cup/Europa Leagues (1992, niet meer sindsdien), 1 Wereldbeker (1995) en talloze Johan Cruijff Schalen verreweg de meest succesvolle club van Nederland en een van de meest legendarische in Europa. Internationaal worden Ajax’ drie opeenvolgende Europacup I-titels (1971-1972-1973) onder Rinus Michels en Stefan Kovács beschouwd als een van de mooiste voetbal-prestaties aller tijden, vergelijkbaar met Real Madrid 1956-1960. Ajax speelt sinds 1996 in de Johan Cruijff ArenA (capaciteit 55.000), die in 2018 werd hernoemd ter ere van zijn legendarische speler en trainer.

De vroege jaren (1900-1965)

Ajax’ eerste seizoenen speelden zich af in lokale Amsterdamse competities. Tegen 1900 telde de club 28 leden; tegen 1910 was Ajax een vaste waarde in de Nederlandse top. In 1917 won Ajax zijn eerste landstitel (toen “Kampioenschap van Nederland” geheten), en in 1918 een tweede. Onder trainer Jack Reynolds (1915-1947 met onderbrekingen, een Engelsman die 25 jaar Ajax-coach was, totaalrecord) bouwde de club zijn moderne identiteit op. In 1934 verhuisde Ajax naar het nieuwe stadion De Meer in Amsterdam-Oost (capaciteit 29.500). Na de Tweede Wereldoorlog beleefde Ajax een eerste hoogtijdagen onder coaches Jaap van der Leck en Karl Humenberger (Oostenrijker), met opeenvolgende titels in 1947, 1957 en de eerste Eredivisie-titel in 1957. Maar het echte gouden tijdperk begon pas met de aankomst van Rinus Michels in januari 1965.

De gouden Ajax 1965-1973: Cruijff en Michels

Rinus Michels werd in januari 1965 trainer en bracht een revolutie. Hij ontwikkelde het Totaalvoetbal: een tactisch concept waarbij elke speler elke positie moest kunnen invullen, met snelle rotatie, hoge druk en aanvallend voetbal. Met Johan Cruijff (gedebuteerd 1964) als spelmaker won Ajax in 1966-1967 zijn eerste Eredivisie-titel onder Michels. In 1969 haalde Ajax de eerste Europa Cup I-finale ooit voor een Nederlandse club; verloren met 4-1 tegen AC Milan in Madrid. Het was een leerschool. Twee jaar later, in 1971, won Ajax in Wembley van Panathinaikos (2-0) onder Michels. Daarna nam de Roemeense trainer Stefan Kovács over en breidde Ajax de hegemonie uit. In 1972 won Ajax van Internazionale (2-0, beide doelpunten van Cruijff in De Kuip Rotterdam, vlak voor 65.000 fans). In 1973 won Ajax van Juventus (1-0 in Belgrado). Drie opeenvolgende Europa Cup I-titels – geen Nederlandse club deed het later. De zomer van 1973 was Ajax het beste team ter wereld, maar Cruijff transfereerde naar Barcelona en het einde van het gouden tijdperk was nabij. De volgende EC I-titel zou pas in 1995 komen.

De jaren 80 en Cruijff als coach

Na 1973 raakte Ajax in mindere periode. Cruijff was weg, PSV nam over. In de jaren 80 echter ontwikkelde Ajax een nieuwe generatie talenten via de jeugdopleiding. Marco van Basten debuteerde in 1981 (15 jaar oud), Frank Rijkaard in 1980, en in 1985 keerde Johan Cruijff terug, maar nu als hoofdcoach. Hij won de KNVB-beker in 1986 en 1987, en de Europa Cup II in 1987 (1-0 tegen Lokomotive Leipzig in Athene, doelpunt van Marco van Basten). Maar Cruijff vertrok in 1988 na conflicten met de directie naar Barcelona als coach. Onder zijn opvolger Antoine Kohn werd het rustiger. In 1991 kwam Louis van Gaal als hoofd jeugdopleiding, en in september 1991 als hoofdcoach van het eerste elftal. Hij zou Ajax’ tweede grote tijdperk inluiden.

1995: Van Gaal’s gouden generatie

Het seizoen 1994-1995 onder Louis van Gaal was bijzonder. Met spelers die grotendeels uit de eigen jeugdopleiding kwamen (Edwin van der Sar, Frank en Ronald de Boer, Danny Blind, Michael Reiziger, Edgar Davids, Jari Litmanen, Marc Overmars, Patrick Kluivert, Clarence Seedorf, Ronald de Boer) won Ajax een ongekend triplet: Eredivisie, Champions League en Wereldbeker. De CL-campagne ging zonder verlies: in de groepsfase 4 keer winst, 2 keer gelijk. In de tweede ronde versloeg Ajax Bayern München (2-0 + 5-2). In de halve finale tegen Real Madrid (3-1 thuis na 0-0 uit). In de finale tegen AC Milan (favoriet, met Fabio Capello-team van Baresi, Maldini, Albertini) in Wenen op 24 mei 1995: de 18-jarige Patrick Kluivert kwam in de 70e minuut in, maakte in de 85e minuut na een diepe pass van Frank Rijkaard het enige doelpunt. 1-0. Ajax was Europees kampioen. Daarna nog de Wereldbeker tegen Grêmio (winst na penalty’s) en de Europese Supercup tegen Zaragoza (winst). Het seizoen 1995-1996 begon met een unieke “Sextuple” mogelijkheid; Ajax won opnieuw de Eredivisie en haalde de CL-finale, maar verloor tegen Juventus na penalty’s.

Na 1995: financiële realiteit

Na de glorietijd 1995-1996 raakte Ajax in een fase van talentexport. Het Bosman-arrest van 1995 maakte vrije transfer van EU-spelers mogelijk; Nederlandse top-spelers konden voor relatief weinig geld naar grote Europese clubs. In 1996-1998 vertrokken Litmanen (Barcelona), Overmars (Arsenal), Edgar Davids (AC Milan), Kluivert (AC Milan en later Barcelona), Edwin van der Sar (Juventus, later Manchester United), Frank en Ronald de Boer (Barcelona), Michael Reiziger (Barcelona) en Clarence Seedorf (Real Madrid via Sampdoria). Het seizoen 1996-1997 won Ajax nog de Eredivisie, maar daarna volgde een aantal mindere jaren. Onder coach Ronald Koeman (2001-2005) keerde succes terug met Eredivisie-titels 2002 en 2004. Onder Marco van Basten als coach (2008-2009) één seizoen. Onder Frank de Boer (2010-2016) won Ajax vier opeenvolgende Eredivisie-titels (2011, 2012, 2013, 2014), maar Europees presteerde Ajax minder. Pas onder Erik ten Hag (2017-2022) keerde echt internationaal succes terug.

De Ten Hag-jaren en daarna

Onder Erik ten Hag (sinds december 2017) beleefde Ajax een tweede gouden generatie. Met spelers als Frenkie de Jong, Matthijs de Ligt, Hakim Ziyech, Donny van de Beek, David Neres, Dušan Tadić en Daley Blind haalde Ajax in het seizoen 2018-2019 een onverwachte CL-halve finale. In de achtste finale werd regerend kampioen Real Madrid uitgeschakeld (1-2 uit, 1-4 thuis). In de kwartfinale ging Juventus uit (1-1 thuis, 1-2 uit). In de halve finale leek het gedaan met 2-3 verlies tegen Tottenham na een 1-0 thuiswinst. Maar Tottenham scoorde drie keer in de tweede helft van de tweede wedstrijd, met laatst goal van Lucas Moura in de 95e minuut: 3-3 over twee wedstrijden, Tottenham door op uitdoelpunten. Een dramatische uitschakeling. Frenkie de Jong en Matthijs de Ligt verlieten Ajax die zomer (Frenkie naar Barcelona, Matthijs naar Juventus); Ten Hag bouwde verder met nieuwe spelers. Hij won nog drie Eredivisie-titels (2019, 2021, 2022) voor hij in 2022 vertrok naar Manchester United. Sindsdien heeft Ajax moeite om weer op het oude niveau te komen; in 2023-2024 won PSV de Eredivisie en eindigde Ajax als vijfde, het slechtste resultaat in 25 jaar.

Feiten die mensen verwisselen

• Ajax en de stad Amsterdam. Ajax is opgericht in Watergraafsmeer (Amsterdam-Oost), waar oud-stadion De Meer stond. Het huidige stadion staat in Amsterdam-Zuidoost (Bijlmer), opgeleverd in 1996. Twee verschillende delen van de stad.
• De drie Europa Cups I (1971-1973) en de CL 1995. Vier verschillende Europese hoofdprijzen, vier verschillende decennia. 1971 (Michels, vs Panathinaikos), 1972 (Kovács, vs Internazionale), 1973 (Kovács, vs Juventus), 1995 (Van Gaal, vs AC Milan).
• Rinus Michels, Stefan Kovács en Louis van Gaal. Drie Ajax-trainers die elk Europacup wonnen. Michels (Nederlands, EC I 1971). Kovács (Roemeens, EC I 1972, 1973). Van Gaal (Nederlands, CL 1995, UEFA Cup 1992).
• Cruijff als speler en als trainer van Ajax. Twee aparte fases. Als speler: 1964-1973 (3 ECs en 8 titels) en 1981-1983 (1 titel). Als trainer: 1985-1988 (EC II 1987 en 2 KNVB-bekers). Twee compleet verschillende rollen.
• Ajax’ jeugdopleiding (De Toekomst) en het hoofdteam. De Toekomst is de jeugdopleiding-locatie, gelegen tussen Diemen en Amsterdam-Zuidoost. Hier leiden trainers jonge Nederlandse en internationale talenten op. Het hoofdteam speelt in de Johan Cruijff ArenA. Cruijff hervormde De Toekomst in 1985 fundamenteel.

Tips om de Ajax-feiten beter te onthouden

• Drie gouden generaties: 1965-1973 (Cruijff, Michels/Kovács, 3 ECs), 1985-1988 (Cruijff coach, EC II), 1994-1996 (Van Gaal, CL 1995). Plus Ten Hag-jaren 2017-2022.
• De vier Europese hoofdprijzen: EC I 1971, 1972, 1973, CL 1995. Vergeet niet ook EC II (1987) en UEFA Cup (1992).
• De vier grote talenten van 1995: Frank en Ronald de Boer (centrum-achteraan en aanvallende middenvelder), Davids (middenveld), Litmanen (aanvallende middenvelder, gouden bal-kandidaat), Kluivert (jongste CL-finale-doelpuntmaker).
• De Ajax-stadions in volgorde: oude veldjes vóór 1934, De Meer (1934-1996), Johan Cruijff ArenA (sinds 1996).
• Voor de eredivisie-titel-recordhouders: Ajax 36, PSV 25, Feyenoord 16, vóór dat de “kleine drie” als groep. Pas in de afgelopen 25 jaar heeft AZ (1981, 2009) en FC Twente (2010) ook nog een titel toegevoegd.

Vaak gestelde vragen

Waarom noemen Ajax-supporters zichzelf “Joden”?

Een gevoelig onderwerp dat verschillende kanten heeft. Historisch was Amsterdam tot WO2 de grootste Joodse stad van West-Europa (ongeveer 80.000 Joden, vooral in de Jodenbuurt aan de Waterloopleinkant). Veel Joodse Amsterdammers waren Ajax-supporters omdat de club in hun buurt zat. In de jaren 70-80 begonnen Ajax-supporters zichzelf collectief “Joden” te noemen, deels uit trots op de Joodse erfenis van de stad, deels als reactie op antisemitische uitspraken die tegenstanders (vooral Feyenoord-fans) richting Ajax-fans uitten. De Israëlische vlag wordt geregeld in het Ajax-stadion getoond. Sinds de jaren 90 is hier groeiende discussie: Joodse organisaties verzoeken Ajax-supporters om de term niet te gebruiken, omdat het ook antisemitische beledigingen versterkt (“naar de gaskamer” wordt soms gezongen door tegenstanders). In 2019 vroeg Ajax-supportersvereniging “JC” zijn leden om geen “Joden” meer te zingen. Maar oude gewoontes sterven langzaam; sommige diehard-supporters blijven de term gebruiken.

Hoe sterk is de Ajax-jeugdopleiding?

Een van de beste ter wereld. De Toekomst (Ajax’ jeugdopleiding-locatie) heeft sinds 1985 onder Cruijffs fundamentele hervorming honderden internationale top-spelers opgeleid. Beroemde namen: Frank Rijkaard, Marco van Basten, Dennis Bergkamp, Wesley Sneijder, Rafael van der Vaart, Wesley Sonck, Maarten Stekelenburg, Klaas-Jan Huntelaar, Ryan Babel, Christian Eriksen, Toby Alderweireld, Daley Blind, Frenkie de Jong, Matthijs de Ligt, Donny van de Beek, Justin Kluivert. Plus internationaal: Edwin van der Sar (Nederland), Jari Litmanen (Finland), Luis Suárez (Uruguay), Christian Eriksen (Denemarken). De principes van Cruijff (technisch perfect, snel passen, balcontrole) vormen de basis. De La Masia-jeugdopleiding van Barcelona is direct geïnspireerd op De Toekomst. Vandaag heeft Ajax permanent honderden jongeren op verschillende niveaus in opleiding. De economische realiteit dwingt Ajax echter om talent door te verkopen aan grotere clubs; sinds 2010 verdiende Ajax meer dan een half miljard euro aan transfers.

Wat is de relatie Ajax-Feyenoord?

De Klassieker, de meest emotionele rivaliteit in het Nederlandse voetbal. Sinds 1921 spelen Ajax en Feyenoord tegen elkaar; meer dan 200 wedstrijden tot vandaag. De rivaliteit gaat over voetbal én over identiteit: Amsterdam vs Rotterdam, de “hogere” Hollandse stad vs het werkende havenland. Ajax-fans zien Feyenoord als boertjes; Feyenoord-fans zien Ajax als kakkers en “Joden”. Beruchte momenten: de Beverwijk-tragedie 1997 (waarin een Ajax-supporter door Feyenoord-fans werd doodgeslagen langs de A9), de mosselgooi 1996, talloze rookbom-incidenten. Sportief: Ajax heeft 36 Eredivisie-titels tegen Feyenoord 16. Wat betreft de directe ontmoetingen wisselt het; in seizoen 2023-2024 won Feyenoord beide Klassiekers. De rivaliteit is zo intens dat KNVB-veiligheidsbeleid in de Klassiekers verplicht is: alleen thuissupporters in het stadion, geen uitsupporters, omdat eerdere ontmoetingen bijna altijd tot rellen leidden. Voor Ajax-fans heeft de overwinning van een Klassieker een aparte status, los van de Eredivisie-stand.

Waarom is Cruijff zo cruciaal voor Ajax?

Op drie manieren. Eén: als speler tussen 1964-1973 was hij de centrale figuur die de drie Europa Cups won; hij vormde Ajax tot wereldteam. Twee: als coach 1985-1988 herbouwde hij de jeugdopleiding, gaf hij talent zoals Van Basten en Bergkamp hun kans, won EC II 1987. Drie: als spirituele vader van Ajax’ filosofie inspireerde hij elke volgende generatie. Louis van Gaal, die in 1995 de CL won, was diep beïnvloed door Cruijffs ideeën. Frank de Boer, Ronald de Boer, Marc Overmars (later technisch directeur), Edwin van der Sar (later directeur) waren allemaal Cruijff-discipelen. Tot vandaag streeft Ajax officieel naar “Cruijffiaans voetbal”: technisch, snel passen, dominant in balbezit, aanvallend. Het stadion droeg vanaf 2018 zijn naam, een unieke eer. Bij zijn dood in 2016 stond het hele Ajax-stadion vol met fans die zijn afscheid kwamen vieren. Cruijff is voor Ajax niet alleen een legendarische speler, maar de oprichter van de moderne club-identiteit.

Hoe staat Ajax er nu voor?

Op een moeilijk moment. Seizoen 2023-2024 was een ramp: Ajax eindigde als vijfde in de Eredivisie, het slechtste resultaat sinds 1996-1997. Aan de start was Ajax onder Maurice Steijn al vroeg uitgeschakeld in alle Europese toernooien. Trainerswissels, salarisdiscussies en supportersprotesten (waaronder een mars op de Dam) brachten de club in publieke chaos. In januari 2024 werd John van ’t Schip interim-trainer; Francesco Farioli werd voor seizoen 2024-2025 hoofdcoach. Ondertussen blijft de jeugdopleiding sterk. De club is financieel relatief gezond (eigenaarsstructuur via stichting, beperkte schulden), maar sportief afhankelijk van de prestaties van PSV en Feyenoord. Of Ajax snel terugkeert naar de Eredivisie-top en de Europese eindrondes is afwachten; voor de fans blijft het wachten op een nieuwe gouden generatie zoals onder Van Gaal en Ten Hag.

Andere quizzen die hierbij passen

Veel Ajax-spelers waren ook Oranje-internationals: doe Het Nederlands elftal door de jaren, EK 1988 of WK 2010. Over de eeuwig rival: Feyenoord door de jaren. Over het andere Eredivisie-grootmacht: PSV door de jaren. Over de grootste Ajacied ooit: Johan Cruijff. En voor Ajax’ CL-historie: Champions League door de jaren.