Het Nederlands elftal door de jaren

Het Nederlands elftal in een notendop

Het Nederlands voetbalelftal, beter bekend als “Oranje”, speelde zijn eerste officiële interland op 30 april 1905 tegen België in Antwerpen. Het werd 1-4 voor de Belgen, maar de basis was gelegd. Sindsdien staat Oranje wereldwijd bekend om zijn aanvallende speelstijl, het Totaalvoetbal van de jaren 70 en de iconische oranje shirts. Toch is de prijzenkast relatief leeg: één EK-titel (1988) en drie verloren WK-finales (1974, 1978, 2010). Geen ander land bereikte zo vaak een WK-finale zonder hem te winnen. Nederland geldt al decennia als de eeuwige underdog van het wereldvoetbal: technisch superieur, tactisch innovatief, mentaal te onstandvastig op het beslissende moment.

Het gouden tijdperk: Totaalvoetbal 1974

Onder bondscoach Rinus Michels en met Johan Cruijff als aanvoerder/spelverdeler ontwikkelde Nederland in de vroege jaren 70 het Totaalvoetbal: een tactisch concept waarbij elke speler elke positie moest kunnen invullen, met constant rouleren, hoge druk en verdedigers die meeklimmen in de aanval. Op het WK 1974 in West-Duitsland speelde Oranje het mooiste voetbal van het toernooi: alle wedstrijden tot de finale werden gewonnen, met spectaculaire winst op Argentinië (4-0) en gastland Brazilië (2-0). In de finale tegen West-Duitsland scoorde Johan Neeskens al na 80 seconden uit een penalty, zonder dat de Duitsers de bal aangeraakt hadden. Maar daarna sloeg de Mannschaft toe: 2-1 verlies, Müller scoorde het winnende doelpunt vlak voor rust. Vier jaar later, op het WK 1978 in Argentinië, speelde Oranje opnieuw de finale, dit keer zonder Cruijff (hij weigerde te gaan). Wéér verlies, dit keer 3-1 na verlenging tegen het thuisland onder politieke druk van de Argentijnse junta.

München 1988: de enige prijs

Veertien jaar na het 1974-trauma was het zover. Op het EK 1988 in West-Duitsland – dezelfde locatie, dezelfde tegenstander in de halve finale – kreeg Oranje zijn revanche. Een nieuwe generatie van Marco van Basten, Ruud Gullit, Frank Rijkaard en Ronald Koeman, opnieuw onder Rinus Michels, zette een fris en aanvallend Oranje neer. In de halve finale tegen West-Duitsland in Hamburg scoorde Van Basten in de 89e minuut het beslissende doelpunt: 2-1, de “wraak van 1974”. In de finale tegen de Sovjet-Unie in München (25 juni 1988) opende Gullit de score met een kopbal, en in de 54e minuut maakte Van Basten zijn beroemde volley vanuit een onmogelijke hoek aan de rechterkant. 2-0, eerste en enige grote prijs voor Oranje. Marco van Basten werd dat jaar verkozen tot Europees Voetballer van het Jaar (Ballon d’Or); Gullit had die prijs het jaar ervoor al gewonnen.

De jaren 90 en 2000: onder presteren

Na 1988 leek Oranje op meer succes voorbestemd. In plaats daarvan volgde een reeks frustrerende toernooien. Op het WK 1990 in Italië werd de tweede ronde verloren van West-Duitsland (1-2), met de beruchte spuugaffaire van Frank Rijkaard tegen Rudi Völler. Op het EK 1992 in Zweden ging de halve finale verloren van Denemarken na penalty’s (de Deense Sprookjesgang). Op het WK 1994 in de VS schakelde Brazilië Oranje in de kwartfinale uit (2-3 na een prachtige come-back). Op het EK 2000 – op eigen bodem – viel Oranje uit in de halve finale tegen Italië na een verloren penaltyreeks, ondanks dat het tien tegen elf speelde en twee penalty’s tijdens de wedstrijd had gemist. Bondscoaches Beenhakker, Advocaat, Hiddink, Van Gaal en Rijkaard wisselden elkaar af; consistent succes bleef uit. WK 2002 werd niet eens gehaald, een nationaal trauma.

Johannesburg 2010: zo dichtbij

Onder bondscoach Bert van Marwijk haalde Oranje het WK 2010 in Zuid-Afrika. Het team van Sneijder, Robben, Van Persie, Van Bommel en aanvoerder Giovanni van Bronckhorst speelde pragmatischer voetbal dan het traditionele Totaalvoetbal – hier en daar zelfs hard – maar effectief. Alle zes wedstrijden tot de finale werden gewonnen, inclusief Brazilië in de kwartfinale (2-1) en Uruguay in de halve finale (3-2). De finale in Johannesburg tegen Spanje, op 11 juli 2010, werd een grimmige strijd: 14 gele kaarten (record), één rode voor John Heitinga. Spanje won met 1-0 toen Andrés Iniesta in de 116e minuut scoorde op aangeven van Cesc Fàbregas. De Nederlandse “anti-voetbal”-tactiek (Nigel de Jongs trapinpressie op Xabi Alonso’s borst werd wereldwijd bekritiseerd) deed de reputatie van Oranje geen goed, maar het was opnieuw zo dichtbij. Derde verloren WK-finale.

WK 2014 en daarna

Het WK 2014 in Brazilië bracht een opmerkelijke campagne. Bondscoach Louis van Gaal verraste met een 5-3-2-systeem; in de groepswedstrijd vernietigde Oranje regerend wereldkampioen Spanje met 5-1 (revanche van 2010). Robben’s twee doelpunten tegen Spanje, het zogenaamde “diving header” doelpunt, behoren tot de iconische momenten. In de kwartfinale tegen Costa Rica wisselde Van Gaal vlak voor de penalty’s keeper Cillessen voor Tim Krul, die er twee stopte – tactisch genie. In de halve finale tegen Argentinië werd het 0-0; weer penalty’s, dit keer verloren. De troostfinale tegen gastland Brazilië werd gewonnen met 3-0. Derde plaats: het beste WK-resultaat sinds 1978 zonder finale. Daarna zaten er moeilijke jaren in: Oranje miste het EK 2016 en het WK 2018, een onverwacht dieptepunt. Op het EK 2020 (gespeeld in 2021) was de achtste finale eindstation tegen Tsjechië. Op het WK 2022 in Qatar werd de kwartfinale verloren van Argentinië na penalty’s, opnieuw na een 2-2 verlenging waarin Wout Weghorst in de blessuretijd voor de gelijkmaker zorgde. Op het EK 2024 verloor Oranje in de halve finale van Engeland.

Records en sleutelfiguren

Wesley Sneijder is recordhouder qua interlands met 134 caps (2003-2018). Edwin van der Sar volgt met 130, daarna Frank de Boer met 112 en Rafael van der Vaart met 109. Recordtopscorer is Memphis Depay, die sinds 2022 voorbij Robin van Persie ging en op 50+ doelpunten staat; Van Persie scoorde 50, gevolgd door Klaas-Jan Huntelaar (42), Patrick Kluivert (40) en Dennis Bergkamp (37). Op het hoogste individuele niveau: drie Nederlanders wonnen ooit de Ballon d’Or (Europees Voetballer van het Jaar). Johan Cruijff drie keer (1971, 1973, 1974), Ruud Gullit één keer (1987) en Marco van Basten drie keer (1988, 1989, 1992). Geen ander land op aarde heeft drie spelers die elk drie keer of vaker de prijs wonnen, behalve Argentinië (Maradona, Messi) en Portugal (Cristiano Ronaldo). Voor een land van 17 miljoen mensen is dat opmerkelijk.

Feiten die mensen verwisselen

• De WK-finale 1974 en 1978. Beide verloren, maar tegen verschillende tegenstanders. 1974: München tegen West-Duitsland (1-2). 1978: Buenos Aires tegen Argentinië (1-3 na verlenging, zonder Cruijff).
• De EK-finale 1988 en de WK-finale 2010. Twee compleet verschillende toernooien. EK 1988: gewonnen tegen de Sovjet-Unie in München (2-0). WK 2010: verloren tegen Spanje in Johannesburg (0-1).
• Rinus Michels en Louis van Gaal. Beide bondscoaches die Oranje mooi voetbal lieten spelen. Michels was de Vader van het Totaalvoetbal, bondscoach in 1974 (verloren finale), 1984-1985, 1986-1988 (gewonnen EK), 1990-1992. Van Gaal had drie periodes (2000-2001, 2012-2014, 2021-2022), bekend om zijn tactische experimenten en perskonten.
• Cruijff, Van Basten en Gullit. Drie Nederlandse Ballon d’Or-winnaars, vaak verwisseld. Cruijff: jaren 70, aanvallende middenvelder/spits. Gullit: jaren 80, allesetende middenvelder met dreadlocks. Van Basten: jaren 80-90, klassieke centrumspits, beëindigde carrière op 28-jarige leeftijd door enkelblessure.
• Robin van Persie en Memphis Depay. Twee opeenvolgende all-time-topscorers. Van Persie scoorde 50 doelpunten in 102 interlands (2005-2017), bekend om de “vliegende kopbal” tegen Spanje in 2014. Memphis Depay (sinds 2013) ging in 2022 voorbij Van Persie en blijft scoren.
• De Oranje Leeuwen en de Oranje Leeuwinnen. Twee aparte Nederlands elftallen. Leeuwen = mannen (sinds 1905). Leeuwinnen = vrouwen (sinds 1971). De Leeuwinnen wonnen het EK 2017 op eigen bodem en haalden de WK-finale 2019 (verloren tegen VS). Veel succesvoller in recente jaren dan de mannen.
• De kleur oranje en het Huis van Oranje. Het Nederlands elftal heet “Oranje” naar het Huis van Oranje-Nassau, niet andersom. De Oranjes regeren Nederland sinds 1813; het elftal kreeg de bijnaam pas later, na de Olympische Spelen van 1908 in Londen.

Tips om de Oranje-feiten beter te onthouden

• De vier grote toernooi-momenten: WK 1974 (verloren finale Duitsland), WK 1978 (verloren finale Argentinië), EK 1988 (gewonnen vs Sovjet-Unie), WK 2010 (verloren finale Spanje). Plus EK 1992, 2000 en WK 2014 als grote halve finales.
• De vier iconische bondscoaches: Rinus Michels (Totaalvoetbal en 1988), Guus Hiddink (vele klubs en landenelftallen), Louis van Gaal (1995 CL Ajax, 5-1 Spanje 2014), Bert van Marwijk (2010 finale).
• Drie Ballon d’Or-winnaars: Cruijff (1971, 1973, 1974), Gullit (1987), Van Basten (1988, 1989, 1992). Zeven prijzen voor drie Nederlanders, gigantisch voor een klein land.
• De recordcijfers: 134 caps (Sneijder), 130 caps (Van der Sar), 50 goals (Depay/Van Persie). Voor het WK: 3 finales (1974, 1978, 2010), allemaal verloren. Voor het EK: 1 finale (1988), gewonnen.
• De drie iconische generaties: 1974 (Cruijff, Neeskens, Krol, Van Hanegem), 1988 (Gullit, Van Basten, Rijkaard, Koeman), 2010-2014 (Sneijder, Robben, Van Persie, Van Bronckhorst).

Vaak gestelde vragen

Waarom won Oranje nooit een WK?

Een vraag zonder definitief antwoord, maar er zijn theorieën. Eén: Nederland is te klein. 17 miljoen inwoners maakt een diepe selectiebasis lastig vergeleken met Duitsland (84 miljoen), Brazilië (215 miljoen) of Argentinië (45 miljoen). Twee: mentale fragiliteit op beslissende momenten. Bij meerdere toernooien was Oranje wel het sterkste team maar verloor het beslissende moment (1974, 1978, 2010, plus penalty’s in 1992, 1998, 2000, 2014). Drie: tactische conflicten. Het Nederlandse voetbal heeft sinds Michels gevochten over Totaalvoetbal vs pragmatisme; succesvolle teams hadden vaak iemand nodig die beide combineerde. Vier: ongeluk. Bij 2010 was Spanje statistisch zelfs het zwakkere team in de finale (28% balbezit Oranje, maar bijna gewonnen). Het verlies-via-Iniesta kwam in de 116e minuut, één klein moment dat anders had kunnen gaan. Vijf: het Cruijff-paradox. De grootste voetbaler aller tijden weigerde mee te gaan naar WK 1978; sindsdien wachten Nederlanders op opnieuw die magische combinatie.

Was Marco van Basten’s volley écht zo bijzonder?

Ja, technisch gezien wel. Het was 25 juni 1988, 54e minuut van de EK-finale tegen de Sovjet-Unie in München. Stand 1-0 voor Oranje na een Gullit-kopbal. Arnold Mühren plaatste een lange bal vanaf links richting Van Basten, die volkomen alleen aan de rechterflank stond, ongeveer op de hoogte van de kruising van de zestien. Van Basten kon kiezen: bal aannemen en richting doel keren, of direct schieten. Hij koos voor het laatste, raakte de bal met de wreef van zijn rechtervoet, en de bal vloog in een ongelooflijke boog onder de bovenste hoek aan de andere kant van het doel langs de Sovjet-keeper Rinat Dasajev. Hoek van inschot ongeveer 35 graden, hoek waar de bal binnenkwam aan de andere kant van het doel, snelheid 110 km/uur. Voetballers en wetenschappers hebben sindsdien proberen na te bootsen; het lukt vrijwel niemand. In 2018 verkozen UEFA en FIFA het tot het mooiste doelpunt aller tijden op een EK.

Wat is de relatie tussen Oranje en Ajax/PSV/Feyenoord?

Historisch heel sterk. De grote Oranje-generaties zijn vrijwel altijd opgebouwd rond de toptalenten van de drie grootste clubs. Het 1974-team leunde zwaar op Ajax (Cruijff, Neeskens, Krol, Suurbier, Haan) en Feyenoord (Van Hanegem, Israël, Jansen, Rijsbergen). Het 1988-team had Gullit en Rijkaard (PSV/AC Milan), Van Basten (AC Milan/voorheen Ajax), Koeman (PSV/Barcelona), Erwin Koeman (PSV), plus Berry van Aerle (PSV). Het 2010-team had Sneijder (Internazionale, voorheen Ajax), Robben (Bayern, voorheen PSV), Van Persie (Arsenal/voorheen Feyenoord). Vandaag spelen veel internationals in het buitenland, maar de Nederlandse jeugdopleidingen van Ajax, PSV en Feyenoord blijven leveranciers van top-talent. Memphis Depay (PSV), Frenkie de Jong (Ajax), Matthijs de Ligt (Ajax) en Cody Gakpo (PSV) zijn allemaal in eigen land opgeleid.

Hoe groot is het Nederlands elftal in de internationale rankings?

Stabiel in de top 10. De FIFA-wereldranglijst van het voetbal (sinds 1992) heeft Oranje vrijwel altijd tussen de 5e en de 15e positie laten zien. Hoogste positie: 1 in augustus 2011 (vlak na WK-finale 2010). Laagste positie: 36 in augustus 2017 (tijdens de jaren zonder grote toernooien). UEFA-coëfficiënt: stabiel in de top 10 in Europa. Hoeveel sterren staan er op het Oranje-shirt? Officieel geen ster voor het EK 1988 (alleen voor WK-winnaars), maar wel een KNVB-logo en het kroontje van het Koninklijk Verbond. Vandaag staat Oranje als één van de zes Europese landen die meerdere keren een WK-finale haalden (Duitsland, Italië, Frankrijk, Engeland, Spanje, Nederland), de enige van die zes zonder ooit te winnen.

Welke Oranje-tradities zijn er?

Veel. Het oranje shirt zelf is de bekendste; Nederland is een van de weinige landen dat een kleur draagt die niet in zijn nationale vlag voorkomt. De Wilhelmus-zang voor elke wedstrijd, in volle lengte (in tegenstelling tot vele andere landen die alleen één couplet zingen). Tijdens toernooien worden Nederlandse steden traditioneel oranje gekleurd: vlaggetjes, ballonnen, oranje shirts in alle voetgangerszones. Het bekende Oranje-lied “Wij houden van Oranje” (Andre Hazes, 1988, na het gewonnen EK). De fanmars naar wedstrijden, vooral op uittoernooien, met de “Oranje Trein” naar Berlijn, München, Wenen, Lissabon. De koningin/koning aanwezig bij belangrijke finales en kwart-finales (Beatrix in 2010, Willem-Alexander in 2014, 2022, 2024). En de naoorlogse traditie van “de televisie aanzetten bij Oranje”: volledige Nederlandse straten leeg, alle aandacht op de gemeenschappelijke uitzending. Voetbal en nationale identiteit zijn in Nederland verweven op een schaal die in weinig andere landen voorkomt.

Andere quizzen die hierbij passen

Specifieker over Oranje’s grote momenten? Doe de quizzen over EK 1988, WK 1974 of WK 2010. Voor de grootste Nederlandse voetballer: Johan Cruijff. Of een Nederlandse topclub: Ajax, Feyenoord of PSV.