Johan Cruijff

Wie was Johan Cruijff?

Hendrik Johannes “Johan” Cruijff werd op 25 april 1947 geboren in Amsterdam, in een arbeiderswijk vlakbij het oude Ajax-stadion De Meer. Zijn vader bezat een groentewinkel en stierf aan een hartaanval toen Johan twaalf was – een trauma dat hem zijn hele leven bijbleef. Op zijn tiende werd hij gescout door Ajax; op zijn zeventiende debuteerde hij in het eerste elftal (1964). Tussen 1965 en 1973 won hij met Ajax acht Eredivisie-titels en drie Europacups I (1971, 1972, 1973). In 1974 leidde hij Oranje naar de WK-finale, waar hij verloren werd van West-Duitsland. Drie keer won hij de Ballon d’Or (1971, 1973, 1974), een record dat alleen Lionel Messi en Cristiano Ronaldo later konden overtreffen. Maar Cruijff was meer dan een speler: hij was de denker achter het Totaalvoetbal van Rinus Michels, de geestelijke vader van het Dream Team van Barcelona, en de architect van de moderne voetbalfilosofie van Pep Guardiola en zoveel anderen. Op 24 maart 2016 overleed hij aan longkanker, 68 jaar oud. Vier dagen later werd het Amsterdamse Olympisch Stadion vol met fans die zijn afscheid kwamen vieren. Twee jaar later werd de Amsterdam ArenA omgedoopt tot Johan Cruijff ArenA.

Cruijff als speler bij Ajax (1964-1973)

Cruijff debuteerde op 15 november 1964, slechts 17 jaar oud, in de Eredivisie-wedstrijd Ajax-GVAV (Groningen). Hij scoorde direct zijn eerste goal. Onder de Engelse trainer Vic Buckingham, en vanaf 1965 onder Rinus Michels, ontwikkelde Cruijff zich tot de centrale spelmaker van een revolutionair Ajax-team. Hij speelde als nominaal centrumspits, maar fungeerde feitelijk als allesomvattende spelmaker: hij viel terug om de bal op te halen, draaide naar de vleugels, kwam zelf in voor doel. Het was nieuw, het was anders, en het werkte. Tussen 1966 en 1973 won Ajax acht Eredivisie-titels, vijf KNVB-bekers en drie opeenvolgende Europacups I (1971 tegen Panathinaikos, 1972 tegen Internazionale, 1973 tegen Juventus). Het 1972-team van Stefan Kovacs wordt door velen beschouwd als een van de beste clubteams aller tijden. In 1971 won Cruijff zijn eerste Ballon d’Or; in 1973 zijn tweede. Net dat seizoen verkocht Ajax-voorzitter Jaap van Praag hem aan FC Barcelona voor een wereldrecord-transferbedrag van 6 miljoen gulden.

Bij FC Barcelona (1973-1978)

Cruijff’s transfer naar FC Barcelona in augustus 1973 was wereldnieuws. De voorgaande paar maanden had Generaal Franco’s regime een einde gemaakt aan een buitenland-spelers-verbod in La Liga; Cruijff was een van de eerste profiteren. Hij koos opvallend voor Barcelona boven Real Madrid – een politieke statement waarmee hij Catalonië boven het Franco-regime stelde. Hij zou later zijn zoon de Catalaanse naam Jordi geven, het eerste niet-Spaanse kind met die naam onder Franco-regime (een symbolische daad). Op het veld leverde hij meteen: La Liga 1973-74, met een memorabele 0-5 winst op Real Madrid in het Bernabéu. Tijdens zijn Barcelona-tijd won hij zijn derde Ballon d’Or (1974). De Catalaanse fans noemden hem “El Salvador” (de Verlosser). Pas door hem werd FC Barcelona’s moderne identiteit gevormd: tiki-taka, technisch voetbal, jeugdopleiding La Masia (die Cruijff later als trainer fundamenteel zou hervormen). Zijn Barcelona-jaren waren niet zonder tegenslag: La Liga-titel in 1974 was zijn enige, en in 1978 verliet hij Spanje voor de Verenigde Staten.

Het WK 1974 en de Cruijff-draai

Het WK 1974 in West-Duitsland was Cruijffs hoogtepunt op nationaal niveau. Onder Rinus Michels speelde Oranje een spectaculair Totaalvoetbal: alle wedstrijden tot de finale werden gewonnen, met onder andere 4-0 tegen Argentinië en 2-0 tegen gastland Brazilië. Cruijff scoorde drie doelpunten. Tegen Zweden in de groepsfase voerde hij voor het eerst op groot toernooi-niveau de beweging uit die later “Cruijff-draai” zou heten: tegenstander Jan Olsson stond rechts van hem; Cruijff leek de bal te willen passen met zijn rechtervoet, maar haakte hem op het laatste moment achter zijn standbeen door zijn linkerbeen, draaide 180 graden om en dribbelde Olsson voorbij. Een beweging die Cruijff niet uitvond – er waren eerdere voorbeelden – maar wel onsterfelijk maakte. In de finale tegen West-Duitsland op 7 juli 1974 in München gebeurde het ondenkbare. Johan Neeskens scoorde uit een penalty na 80 seconden zonder dat de Duitsers de bal aangeraakt hadden. Maar Paul Breitner gelijkmaakte na 25 minuten, ook uit een penalty, en Gerd Müller scoorde net voor rust: 2-1 voor West-Duitsland. Cruijff werd door FIFA verkozen tot beste speler van het toernooi, maar de finale was verloren. Zijn beste WK-prestatie, zonder finale-winst.

1978: weigering en vertrek

In de aanloop naar het WK 1978 in Argentinië verraste Cruijff iedereen door zijn deelname te weigeren. Officiële reden: een ontvoeringspoging in Barcelona eind 1977 had hem doen besluiten bij zijn gezin te blijven (zijn vrouw Danny en de kinderen). Pas in 2008 onthulde hij in een interview dat dit de werkelijke reden was; eerder werd vermoed dat hij politieke protest had tegen de Argentijnse junta. Oranje haalde de finale, verloor met 3-1 van Argentinië – opnieuw zonder hun beste speler. Vele Nederlanders namen hem dat lang kwalijk. Cruijff zelf zei in 1978 weinig over zijn beslissing en speelde in 1979 als 32-jarige bij de Amerikaanse Los Angeles Aztecs en Washington Diplomats – destijds een soort eervolle pensionering voor Europese sterren. Eind 1981 keerde hij terug naar Ajax, won hij in 1982 en 1983 de KNVB-beker, en stapte hij in 1983 onverwacht over naar Feyenoord. Daar won hij in 1984 onder coach Thijs Libregts zijn enige Eredivisie-titel met Feyenoord; de Rotterdamse fans omhelsden hem na een seizoen vol kunststukjes ondanks 36-jarige leeftijd. Mei 1984 was hij gestopt.

De trainerscarrière en het Dream Team

Cruijff begon zijn trainerscarrière in 1985 bij Ajax, ironisch genoeg na een ruzie met de Feyenoord-directie. Hij ontdekte talenten zoals Frank Rijkaard, Marco van Basten, Dennis Bergkamp en Aron Winter. Onder Cruijff won Ajax twee KNVB-bekers en de Europacup II in 1987 (1-0 tegen Lokomotive Leipzig in Athene). Maar in 1988 verliet hij Ajax na conflicten met de directie en keerde terug naar FC Barcelona als trainer. Tussen 1988 en 1996 transformeerde hij de club. Hij richtte het beroemde “Dream Team” op, met Hristo Stoichkov, Ronald Koeman, Romario, Pep Guardiola en Michael Laudrup. Vier opeenvolgende La Liga-titels (1991-1994) en de eerste Europa Cup I in Barcelona’s geschiedenis (Wembley 1992, 1-0 winst op Sampdoria na verlenging, doelpunt Ronald Koeman uit een vrije trap). Hij hervormde tegelijk de jeugdopleiding La Masia met principes van Totaalvoetbal: technisch, kort passen, lichaam-controle. Generaties later zou dit de basis vormen voor het tiki-taka van Pep Guardiola, het succes van Xavi en Iniesta, en Lionel Messi’s vorming. Toen Cruijff in 1996 ontslag kreeg na een conflict met voorzitter Núñez, was de identiteit van moderne FC Barcelona al voor altijd gevormd.

Cruijff de filosoof en de erfenis

Naast voetballer en trainer was Cruijff een denker. Zijn beroemde paradoxale uitspraken (“Je gaat het pas zien als je het doorhebt”, “Voetbal is een denksport”, “Elke nadeel hep zijn voordeel”) werden gebundeld in talloze boeken. Hij was een natuurlijke filosoof: het Totaalvoetbal was niet alleen taktiek, het was een wereldbeeld waarin elke speler nadenkt over zijn positie, ruimte en collectief. In 1997 richtte hij de Cruyff Foundation op die wereldwijd Cruyff Courts (kunststof sportveldjes voor jongeren) aanlegt in achterstandswijken; vandaag zijn er meer dan 250 in 30 landen. Ook richtte hij de Johan Cruijff Academy op (sportmanagement-opleiding) en het Cruijff Instituut. Zijn invloed op het moderne voetbal is moeilijk te overschatten: vrijwel elke top-trainer (Guardiola, Frank de Boer, Ronald Koeman, Frank Rijkaard, Henk ten Cate) is bij hem opgeleid of door hem geïnspireerd. Pep Guardiola noemde hem in 2016: “Cruijff bouwde de kathedraal. Wij beheerden hem alleen.” In 1999 verkoos FIFA hem tot Europees Voetballer van de Eeuw, naast Pelé en Maradona als wereldicons. In 2018 werd het stadion van Ajax officieel hernoemd tot Johan Cruijff ArenA.

Feiten die mensen verwisselen

• Cruijff als speler en als trainer. Twee aparte carrières, beide top. Als speler: 9 Eredivisie-titels, 3 Europa Cups I, 3 Ballon d’Ors. Als trainer: 4 La Liga’s (Barcelona), 1 CL (Barcelona 1992), 4 KNVB-bekers + EC II (Ajax 1985-1988).
• Rinus Michels en Johan Cruijff. Mentor en pupil, maar verschillende rollen. Michels was bondscoach 1974 (verloren finale) en EK 1988 (gewonnen). Cruijff was speler 1974 (verloren finale) en niet op EK 1988 (was geen actief speler meer). Cruijff zou Michels in 1986 voorstellen als zijn opvolger als bondscoach.
• De Cruijff-draai en de Cruijff-step. Verschillende bewegingen. De Cruijff-draai (1974 tegen Zweden) is met de hak achter het standbeen. De Cruijff-step is een sprongbeweging om langs een verdediger te komen. Beide naar hem vernoemd.
• Cruijff bij Ajax en bij Feyenoord. Twee fasen van zijn Nederlandse carrière. Bij Ajax: 1964-1973 (8 titels en 3 ECs) en 1981-1983 (1 titel). Bij Feyenoord: 1983-1984 (1 titel als afsluiting). Een opmerkelijke overstap die in Amsterdam veel kwaad bloed zette.
• De drie Ballon d’Or-winnaars uit Oranje. Drie verschillende generaties Nederlanders. Cruijff (1971, 1973, 1974), Gullit (1987), Van Basten (1988, 1989, 1992). Zeven prijzen totaal voor drie Nederlanders.

Tips om de Cruijff-feiten beter te onthouden

• De vier fases: Ajax-speler (1964-1973), Barcelona-speler (1973-1978), eindloop (1978-1984: VS, Ajax, Feyenoord), trainer (1985-1996: Ajax, Barcelona).
• Datums om vast te knopen: 1964 (Ajax-debuut), 1971-1973 (3 ECs op rij Ajax), 1974 (WK-finale), 1973 (transfer Barcelona), 1978 (weigering WK), 1984 (laatste profwedstrijd Feyenoord), 1992 (CL Wembley als Barca-coach), 2016 (overlijden).
• De grote cijfers: 9 Eredivisie-titels, 3 Europa Cups I als speler + 1 als coach, 3 Ballon d’Ors, 48 interlands (record kortste tijd voor zo veel goede momenten), 14 (rugnummer).
• Drie generatie-coaches die zijn gedachtegoed verspreidden: Pep Guardiola (Barcelona en wereldwijd), Frank Rijkaard (Barcelona 2003-2008), Frank de Boer (Ajax 2010-2016). Plus internationaal: Sarina Wiegman, Ronald Koeman.

Vaak gestelde vragen

Waarom is Cruijff zo iconisch?

Vier dingen samen. Eén: als speler was hij technisch op een niveau dat in de jaren 60-70 ongezien was. Snelheid, balcontrole, dribbel, schot – alles top. Twee: als denker formuleerde hij een nieuwe voetbalfilosofie (Totaalvoetbal) die het spel fundamenteel veranderde. Drie: als coach paste hij die filosofie toe en bouwde hij de hele Barcelona-traditie op die vandaag het meest gerespecteerde modernvoetbal is. Vier: als persoon was hij eigenzinnig, soms verontwaardigd, vaak humorvol, altijd onvoorspelbaar. Zijn paradoxale uitspraken werden Nederlandse spreekwoorden. Hij stierf in 2016 op 68-jarige leeftijd aan longkanker (na decennia zwaar roken tot 1991 toen hij na een dubbele bypass-operatie eindelijk stopte). Voor Nederlanders blijft hij de grootste sportman aller tijden; in vele internationale rankings wordt hij geplaatst naast Pelé, Maradona en Messi als één van de drie/vier grootste voetbalers ooit.

Waarom ging hij naar Feyenoord?

Een combinatie van geld en rancune. In 1983, na zijn tweede Ajax-periode, weigerde Ajax-voorzitter Ton Harmsen het door Cruijff gevraagde contract. Cruijff zei dat hij wist dat hij nog top kon presteren, maar Ajax wilde niet meer betalen voor een 36-jarige speler. Uit rancune over de Ajax-behandeling tekende hij in september 1983 bij Feyenoord, voor het eerst en laatst overstappend naar de aartsrivaal. De keuze schokte Nederland. Maar het resultaat was opmerkelijk: in zijn enige Feyenoord-seizoen won hij de Eredivisie (1983-1984), de KNVB-beker, en speelde hij een Cruijff-niveau dat dertig jaar voor altijd in Rotterdam zou worden herinnerd. Het was een soort poetische gerechtigheid: hij bewees Ajax’s ongelijk, terwijl Rotterdam hem omarmde. In mei 1984 stopte hij na de gewonnen Eredivisie-titel. Na zijn dood in 2016 stuurden zowel Ajax als Feyenoord-supportersgroepen condoleancegroepen.

Wat heeft Cruijff aan de moderne voetbal nagelaten?

Veel meer dan zijn voetbal-prestaties. Ten eerste: het Totaalvoetbal als concept werd via hem doorgegeven aan generaties. Pep Guardiola, die als jongen onder Cruijff bij Barcelona speelde en daarna als trainer Barcelona, Bayern München en Manchester City naar Champions League-titels leidde, noemt Cruijff openlijk zijn grootste invloed. Het Spaanse landenelftal dat 2008-2012 driemaal achter elkaar grote toernooien won (EK 2008, WK 2010, EK 2012) deed dat met Barcelonacelle-spelers (Xavi, Iniesta, Busquets, Piqué) opgeleid in Cruijffs filosofie. Ten tweede: de jeugdopleiding La Masia, die onder hem fundamenteel werd hervormd, leverde tussen 2008 en 2018 drie Ballon d’Or-winnaars (Messi, Iniesta in de top 3, Xavi) plus tientallen andere top-spelers. Ten derde: de Cruyff Foundation’s sportveldjes maken voetbal toegankelijk voor honderdduizenden jongeren in achterstandswijken in 30 landen. Ten vierde: de Johan Cruijff Academy (sportmanagement) en het Cruijff Instituut leiden duizenden professionals op. Vijftiens: de Johan Cruijff ArenA, sinds 2018 het thuis van Ajax, draagt zijn naam voor altijd. Voor wie het Nederlandse voetbal volgt, blijft Cruijff de centrale denker en doener van wie zonder hem nooit zou zijn ontstaan wat vandaag bestaat.

Was Cruijff écht een denker, of waren zijn uitspraken puur slogans?

Beide. Sommige van zijn beroemde uitspraken zijn pure logica omgevormd tot grappig taalspel (“Voetbal is een denksport”, “Toeval is logisch”), andere zijn diepe inzichten verpakt in raadsels (“Je gaat het pas zien als je het doorhebt”). De Nederlandse filosoof Roel Kuiper schreef in 2014 een boek over Cruijff als filosoof. Wat in de praktijk telde, was dat zijn manier van denken zich vertaalde in zijn voetbal: het Totaalvoetbal was niet alleen taktiek maar een wereldbeeld over ruimte, beweging en samenwerking. Cruijff las weinig, schreef weinig, maar dacht voortdurend tijdens trainingen, interviews en analyses. De uitspraken werden vaak na een gewonnen of verloren wedstrijd geboren, in tegenwoordigheid van interviewers. Dat ze tegelijk humorvol en wijs zijn, maakt ze tot een unieke vorm van Nederlands cultureel erfgoed. De boekuitgave “Mijn meeste woorden” (2011) verzamelt honderden van zijn uitspraken; sommige horen tot het Standaard Nederlands.

Hoe verging het zijn zoon Jordi?

Jordi Cruijff (1974, Amsterdam), genoemd naar de Catalaanse beschermheilige als symbool van zijn vaders pro-Catalaanse politieke statement, werd zelf prof-voetballer. Hij speelde bij Ajax, FC Barcelona, Manchester United en in Spanje. Met Oranje speelde hij 9 interlands tussen 1996 en 1999, onder andere op het EK 1996. Hij bereikte nooit het niveau van zijn vader (wat ook moeilijk was). Na het einde van zijn spelerscarrière in 2010 werd hij voetbaltrainer en sportbestuurder. Hij was technisch directeur van Maccabi Tel Aviv (2017-2018) en Chongqing Lifan (China), en bondscoach van Ecuador (2020-2022). Sinds 2022 is hij hoofd voetbalstrategie bij Real Mallorca. Hij draagt zijn vaders erfenis verder: hij is bestuurslid van de Cruyff Foundation, geeft regelmatig interviews over zijn vader, en bewaakt de Cruijff-naam zorgvuldig. Zijn zus Susila is filantroop en zit ook in het Cruyff Foundation-bestuur.

Andere quizzen die hierbij passen

Cruijff in Oranje-context: Het Nederlands elftal door de jaren, WK 1974 en EK 1988 (waar Cruijff bondscoach had moeten zijn maar weigerde). Voor zijn clubs: Ajax door de jaren en (oneerbiedig genoeg) Feyenoord door de jaren. Voor zijn CL-triomf: Champions League door de jaren.