EK 1988: Nederland Europees kampioen

München 1988: het hoogtepunt van Oranje

Op zaterdag 25 juni 1988 om 20:15 uur Centraal-Europese Tijd ging in het Olympia-stadion van München de bal in beweging. Tegenover Nederland stond de Sovjet-Unie, de regerende Olympisch kampioen en de tegenstander die Oranje in de groepsfase had verslagen met 1-0. Voor 72.308 toeschouwers ontvouwde zich het defining moment van het Nederlandse voetbal. In de 32e minuut kopte Ruud Gullit een hoekschop van Erwin Koeman achter de Sovjet-doelman Rinat Dasajev: 1-0. In de 54e minuut speelde Arnold Mühren een hoge bal richting de rechtervleugel, waar Marco van Basten in een onmogelijke hoek de bal direct op zijn wreef nam en met een volley in de verre bovenhoek schoot. 2-0. In de 57e minuut redde Hans van Breukelen een penalty van Igor Belanov. De Sovjet-Unie kreeg geen kansen meer. Nederland was Europees kampioen, de eerste en tot vandaag enige grote prijs in de geschiedenis van Oranje.

Het team van 1988

Onder bondscoach Rinus Michels (de Vader van het Totaalvoetbal, terug aan het roer na zijn periode 1984-1985) bouwde Oranje een opmerkelijk evenwichtige selectie. De drie sterren waren Ruud Gullit (kapitein, 25 jaar, sinds 1987 bij AC Milan na transfer voor recordbedrag van PSV), Marco van Basten (23 jaar, ook AC Milan, in volle bloei) en Frank Rijkaard (26 jaar, in dat seizoen geleend door Sporting Lissabon van Ajax). Ronald Koeman (25 jaar, PSV) was de meesterlijke libero, gedeeld met Berry van Aerle (PSV) op de rechtervleugel. Erwin Koeman speelde naast zijn broer in het middenveld. Hans van Breukelen (32 jaar, PSV) onder de lat. Jan Wouters (PSV) en Aad de Mos’ protegee Wim Kieft (28 jaar, ex-PSV, in 1988 bij Pisa) speelden mee. De 37-jarige Arnold Mühren (Ipswich Town) gaf vanuit het middenveld zijn beslissende assists.

De groepsfase

Het EK 1988 had slechts acht deelnemende landen in twee groepen van vier. Nederland zat in groep B met de Sovjet-Unie, Engeland en Ierland. De eerste wedstrijd op 12 juni in Keulen tegen de Sovjet-Unie ging verloren met 0-1 (doelpunt van Vasil Rats). Het zag er somber uit. De tweede wedstrijd op 15 juni in Düsseldorf tegen Engeland werd Van Basten’s hattrick-show: 3-1 winst, een van zijn beste internationale wedstrijden ooit. De derde wedstrijd op 18 juni in Gelsenkirchen tegen Ierland was lastig (de Ieren stonden goed verdedigd onder Jack Charlton) maar Wim Kieft scoorde in de 82e minuut met een onorthodoxe kopbal die door zijn achterhoofd het doel inrolde: 1-0. Nederland naar de halve finale.

De wraak van 1974

De halve finale op 21 juni 1988 in Hamburg tegen West-Duitsland werd door alle Nederlanders gezien als de definitieve afrekening. Veertien jaar eerder had West-Duitsland Oranje de WK-finale 1974 ontnomen in München, ook met 2-1, ook na een Nederlandse voorsprong. Lothar Matthäus opende voor West-Duitsland in de 55e minuut uit een penalty. In de 74e minuut maakte Ronald Koeman gelijk uit een penalty (na duidelijke overtreding op Van Basten, al was er discussie over de aanloop van Koeman). En toen, in de 89e minuut, glipte Van Basten langs Jürgen Kohler en schoot van dichtbij raak: 2-1. De Nederlandse fans in Hamburg ontploften. Veel kijkers thuis zagen het beeld dat altijd zal blijven: Ronald Koeman gebruikte na de wedstrijd een Duits voetbalshirt van Olaf Thon om er symbolisch in te knipperen, een gebaar dat door de Duitse pers als belediging werd opgevat. De Nederlandse fans noemden het “der Tag der Rache” (de dag van de wraak).

De finale: Gullit en de volley

De finale tegen de Sovjet-Unie in München, vier dagen later, was tactisch een ander verhaal dan de groepsfase. Lobanovsky’s Sovjet-team was technisch en taktisch top, met spelers als Igor Belanov (Ballon d’Or 1986), Aleksandr Zavarov en Oleg Protasov. Maar Oranje was gefocust. Gullit’s kopdoelpunt in de 32e minuut kwam uit een hoekschop van Erwin Koeman; de Sovjet-defensie keek toe terwijl Gullit hoog opveerde. Van Basten’s volley in de 54e minuut is sindsdien een van de meest geanalyseerde doelpunten in het voetbalgeschiedenis. Mühren plaatste een hoge lange bal van links naar rechts; Van Basten stond circa 18 meter van het doel, onder een hoek van naar schatting 25 graden ten opzichte van de doellijn. In plaats van de bal aan te nemen of te koppen, koos hij voor een directe volley met de wreef. De bal vloog in een boog over keeper Dasajev (die te dichtbij stond) en zoekte de verre bovenhoek aan de andere kant. Snelheid naar schatting 110 km/uur. Een doelpunt dat geen enkele speler ooit heeft kunnen herhalen.

De ontvangst in Nederland

Nederland was de dag na de finale één grote feestdag. Schattingen liepen uiteen van 5 tot 9 miljoen mensen die de wedstrijd hadden gevolgd op televisie – meer dan de helft van de bevolking. Vanaf zondagochtend 26 juni stroomden mensen naar centrumstraten van Amsterdam, Rotterdam, Utrecht, Den Haag en elke andere stad. De spelers werden op een rondvaartboot ontvangen door koningin Beatrix; de hele Amsterdamse grachtengordel was zwart van mensen. André Hazes’ “Wij houden van Oranje” werd in deze dagen geschreven en zou voor altijd de “Oranje-hymne” worden. Voor veel Nederlanders bleef 1988 hét emotionele hoogtepunt van hun voetbalfanschap. Het is de enige keer dat Nederland zich officieel “Europees kampioen” mag noemen.

De erfenis

Voor Rinus Michels was 1988 de bekroning op een carrière die in 1965 was begonnen als bondscoach (na een eerste periode bij Ajax). Hij won eerder de Europacup I met Ajax in 1971 en met FC Barcelona in 1992, plus drie keer Eredivisie-kampioen met Ajax. Het EK 1988 maakte van hem voor altijd de “voetballer van de eeuw” volgens FIFA in 1999. Van Basten won na 1988 twee keer opnieuw de Ballon d’Or (1989, 1992). Gullit speelde tot 1997, won de UEFA Cup met Sampdoria, werd manager van Chelsea. Rijkaard ging na 1988 met Sacchi’s Milan twee Europacup I-titels behalen (1989, 1990), werd later bondscoach van Oranje en bekend om de Cruijff-school. Voor de Sovjet-Unie was het EK 1988 hun laatste grote internationale succes – drie jaar later viel de Unie uiteen. In 1988 was er nog geen Rusland-team; het Sovjet-team representeerde 15 republieken.

Feiten die mensen verwisselen

• De halve finale en de finale. De halve finale was tegen West-Duitsland in Hamburg, met de bekende “wraak van 1974”. De finale was tegen de Sovjet-Unie in München. Beide gewonnen met 2-1 en 2-0.
• De kopbal van Gullit en de volley van Van Basten. Beide doelpunten van de finale, maar verschillende. Gullit scoorde eerst met een kopbal (32e minuut), Van Basten daarna met zijn volley (54e minuut).
• Rinus Michels en Johan Cruijff. Twee Vaders van het Totaalvoetbal, maar verschillende rollen in 1988. Michels was bondscoach. Cruijff was in 1988 trainer van Ajax, niet betrokken bij Oranje. Hij had Michels eind 1986 zelf voorgesteld als zijn opvolger als bondscoach.
• Erwin Koeman en Ronald Koeman. Broers, beide in de Oranje-selectie 1988. Ronald (1963) speelde libero, was de penaltyspecialist. Erwin (1961, twee jaar ouder) speelde in het middenveld, gaf de hoekschop voor Gullits openingsdoelpunt.
• Sovjet-Unie en Rusland. Het EK 1988 werd door de Sovjet-Unie gespeeld, niet door Rusland. Rusland werd pas in 1991 zelfstandig. Het 1988-team had spelers uit verschillende republieken: Belanov (Oekraïne), Dasajev (Tsjetsjeens-Russisch), Mikhajlitsjenko (Oekraïne).

Tips om de feiten beter te onthouden

• De vier wedstrijden in volgorde: SUN 0-1 (Keulen), ENG 3-1 (Düsseldorf), IER 1-0 (Gelsenkirchen), DUI 2-1 (Hamburg, halve finale), SUN 2-0 (München, finale).
• De drie sterren: Gullit (kapitein, AC Milan), Van Basten (centrumspits, AC Milan), Rijkaard (middenveld, Ajax/Sporting). Allemaal zouden binnen drie jaar samen bij AC Milan spelen en twee Europa Cups winnen.
• De grote namen daarnaast: Ronald Koeman (PSV, libero), Hans van Breukelen (PSV, doelman), Berry van Aerle (PSV, rechterverdediger), Erwin Koeman (PSV, middenveld), Arnold Mühren (Ipswich Town, linker middenveld), Jan Wouters (PSV, defensieve middenvelder). PSV was met zes spelers het hardst vertegenwoordigd.
• De datums: 12 juni (vs SUN), 15 juni (vs ENG, hattrick Van Basten), 18 juni (vs IER, Kieft-kopbal), 21 juni (halve finale vs DUI in Hamburg), 25 juni (finale vs SUN in München). Toernooi van precies twee weken.

Vaak gestelde vragen

Waarom is Van Bastens volley zo bijzonder?

De combinatie van moeilijkheidsgraad, moment en uitvoering. Technisch was de aanlevering van Mühren minimaal: hoge bal van linkerflank naar rechterflank, ongeveer 35 meter, met spin. Van Basten stond bij ontvangst zo’n 18 meter van het doel onder een hoek van 25 graden ten opzichte van de doellijn. De verstandige keuze was: bal aannemen, controle krijgen, dribbelen of inkomen voor doel. Van Basten koos voor het tegenovergestelde: directe volley met de wreef, op de eerste poging. De kans dat zo’n volley het doel raakt, laat staan in de verre bovenhoek, is naar schatting minder dan 5%. Het moment maakte het extra: 54e minuut, EK-finale, na een 2-0 voorsprong was de wedstrijd in feite beslist. UEFA verkoos het in 2018 tot mooiste EK-doelpunt aller tijden. Van Basten zelf zei later: “Ik had geen keuze. Ik moest schieten.” Het toont een combinatie van technische vaardigheid, sportiviteits-instinct en geluk dat zelden ooit op deze manier samenkomt.

Hoe verging het de spelers daarna?

Sterk wisselend. Marco van Basten won na 1988 nog twee Ballon d’Ors (1989, 1992) en twee Europa Cups met AC Milan (1989, 1990), maar zijn carrière eindigde abrupt door een enkelblessure op 28-jarige leeftijd; hij speelde zijn laatste wedstrijd in 1993. Ruud Gullit speelde door tot 1997, met onder andere Sampdoria en Chelsea, werd later manager. Frank Rijkaard speelde tot 1995 (Ajax CL-winnaar), werd bondscoach Oranje 1998-2000, daarna manager Barcelona 2003-2008. Ronald Koeman speelde tot 1997 (Barcelona), werd later trainer en bondscoach Oranje 2018-2020. Hans van Breukelen speelde tot 1993, werd televisiecommentator. De grootste tragedie: Erwin Koeman beëindigde zijn spelerscarrière in 1996 bij FC Mechelen, werd later trainer. Wim Kieft speelde tot 1994 in Italië en Spanje, kwam in zijn latere jaren in problemen vanwege cocaïnegebruik. Voor de meeste spelers bleef het EK 1988 het hoogtepunt van hun carrière.

Waarom won de Sovjet-Unie niet?

Op papier hadden de Sovjets de betere kansen. Ze hadden Nederland in de groepsfase verslagen, hadden een ervaren team met Belanov, Zavarov en Mikhajlitsjenko, hadden Lobanovsky (een van de tactisch knapste coaches van zijn tijd) en hadden Olympisch goud in 1988. Maar drie zaken liepen tegen. Eén: Nederland had geleerd van de groepswedstrijd, en Michels paste tactiek aan. Hoog pressing kostte de Sovjet-middenvelder ruimte. Twee: Belanov’s gemiste penalty (57e minuut, 2-0 stand) was psychologisch kritiek. Een doelpunt voor de Sovjets had de wedstrijd open kunnen breken. Drie: de twee Nederlandse doelpunten waren beide ongelukkige momenten voor de Sovjet-defensie. Gullit’s kopbal kwam uit een hoekschop waar de Sovjet-defensie te slecht stond; Van Bastens volley was simpelweg onverwacht. Lobanovsky zei na de wedstrijd: “Nederland was vandaag een beetje beter. Het was geen catastrofe, het was voetbal.” Voor de Sovjet-Unie bleek het hun laatste grote internationale finale; drie jaar later viel het land uiteen.

Wat is de positie van 1988 in de Nederlandse sportgeschiedenis?

Hoogtepunt. In 2008 verkoos NOS-publiek het EK 1988 als “Grootste Nederlandse Sportmoment Aller Tijden”. Andere kandidaten waren Anton Geesink’s judo-goud in 1964, Yvonne van Gennip’s drie schaatsgoud in 1988, Sven Kramer en de Olympische Spelen 2010 (geen medaille op de 10.000m door foute baan), en de Oranje Leeuwinnen EK-winst in 2017. Maar 1988 stond op nummer één. De combinatie van factoren is uniek: het is de enige keer dat een Nederlands team een grote prijs won; het was tegen de erfvijand (Duitsland in de halve finale); het werd live gevolgd door over de helft van de Nederlandse bevolking; het werd gespeeld door drie absolute wereldsterren tegelijk; en het werd opgehaald door een team dat alle Nederlandse clubvoetbal-rivaliteit (Ajax, PSV, Feyenoord) tijdelijk verbond tot één geheel. Voor wie ouder dan 40 is, blijft 25 juni 1988 het emotionele hoogtepunt van zijn voetballeven.

Bestaat er nog iets fysiek van die finale?

Veel. De Henri Delaunay-trofee (de EK-cup) staat na elke vier-jaarse editie bij de winnaar. Nederland heeft de originele 1988-trofee in 1992 weer ingeleverd (per UEFA-traditie); de winnende landen ontvangen daarna een replica. Die replica staat al sinds 1988 in het KNVB-museum in Zeist. Het shirt van Van Basten uit de finale is in het Nederlandse Voetbal Museum tentoongesteld. De film en foto’s zijn allemaal bewaard; YouTube-video’s van de finale hebben tientallen miljoenen weergaven. De goal van Van Basten is honderden keren in slow-motion geanalyseerd en in talloze voetbalfilms gebruikt als referentiepunt. Het Olympia-stadion in München bestaat nog steeds, maar wordt sinds 2005 niet meer als voetbalstadion gebruikt; FC Bayern speelt in de Allianz Arena. Maar wandelaars in München kunnen nog steeds het terrein bezoeken waar Van Basten zijn volley schoot, met een gedenkteken voor de Olympische Spelen 1972.

Andere quizzen die hierbij passen

Meer over Oranje? Doe Het Nederlands elftal door de jaren, of de andere grote toernooien WK 1974 en WK 2010. Voor de grootste Nederlandse voetballer aller tijden: Johan Cruijff. Of het EK in bredere context: EK voetbal door de jaren.