Tweede Wereldoorlog: het Oostfront

Operatie Barbarossa: de grootste invasie ooit

Op 22 juni 1941 om half vier ’s ochtends opende Duitsland het vuur over een front van 2.900 kilometer, van de Oostzee tot de Zwarte Zee. Operatie Barbarossa was qua omvang ongekend: 3,8 miljoen Asmogendheden-soldaten, 3.350 tanks, 7.200 stukken artillerie, 2.770 vliegtuigen, in drie legergroepen. Heeresgruppe Nord op weg naar Leningrad, Heeresgruppe Mitte naar Moskou, Heeresgruppe Süd naar Kiev en de olievelden van de Kaukasus. De Sovjet-Unie was volledig verrast, ondanks tientallen waarschuwingen van Britse, Amerikaanse en eigen inlichtingendiensten. Stalin had ze allemaal genegeerd; tot het laatste moment had hij geweigerd te geloven dat Hitler hem zou aanvallen. In de eerste twee weken sneuvelden of werden gevangengenomen meer dan 600.000 Sovjet-soldaten. Toch werden Moskou en Leningrad niet veroverd: Hitler had de Russische winter en de logistieke spanning over duizenden kilometers steppe schromelijk onderschat.

Het beleg van Leningrad

Op 8 september 1941 sloot Heeresgruppe Nord onder Wilhelm Ritter von Leeb de stad Leningrad volledig in. Hitler had besloten dat de stad niet bestormd maar uitgehongerd moest worden: alle inwoners, ruim 2,5 miljoen, moesten omkomen. Het beleg duurde 872 dagen, tot 27 januari 1944. In de winter van 1941-1942 vroor de Ladogameer dicht, waardoor vrachtwagens over het ijs (de “Weg van het Leven”) voedsel en munitie de stad in konden brengen en evacuees eruit. Het rantsoen daalde tot 125 gram brood per dag. Mensen aten lijm, behangpasta, leer en uiteindelijk de doden van straat. Ongeveer 1 miljoen burgers stierven van honger en bombardementen, het grootste aantal slachtoffers in één belegering uit de moderne geschiedenis. De Negende symfonie van Sjostakovitsj, in 1942 in de belegerde stad opgevoerd en via radio uitgezonden, werd het symbool van Sovjet-volharding.

Stalingrad: het keerpunt

In de zomer van 1942 lanceerde Duitsland Operatie Blau richting de Kaukasische olievelden. Hitler splitste de zuidelijke legergroep in tweeën en stuurde het 6e Leger van Friedrich Paulus naar Stalingrad aan de Wolga. Wat een snelle inname moest worden, werd een vier maanden lange straatgevecht-hel. Generaal Vasili Tsjoejkov beval zijn 62e Leger om “de Duitsers in een omarming te houden” door het vuurgevecht zo dichtbij te voeren dat de Luftwaffe en artillerie de eigen mensen zouden raken. Snipers als Vasili Zajtsev werden legendarisch. Op 19 november 1942 lanceerden Zhukov en Vasilevski Operatie Uranus: twee Sovjet-fronten braken door de zwakke flanken (Roemeens en Italiaans) en sloten op 23 november bij Kalach de Duitsers in de stad in. 300.000 man, omsingeld. Hitler verbood elke uitbraak en beloofde luchtbevoorrading die nooit aankwam. Op 31 januari capituleerde Paulus, twee dagen na zijn bevordering tot veldmaarschalk. 91.000 uitgehongerde Duitsers gingen in krijgsgevangenschap, waarvan er na de oorlog nog 5.000 levend in Duitsland terugkeerden.

De Slag bij Koersk

Na Stalingrad probeerde Duitsland in juli 1943 met Operatie Zitadelle alsnog het initiatief te herwinnen. Doel: de Sovjet-uitstulping bij Koersk afsnijden met twee tangaanvallen vanuit het noorden en zuiden. Maar de Sovjets wisten dankzij spionage precies wat eraan zat te komen en hadden in maandenlange voorbereiding acht verdedigingslinies aangelegd, met 5.000 km aan loopgraven, 400.000 mijnen en 1,3 miljoen man. Op 5 juli begon de Duitse aanval; op 12 juli kwam bij Prochorovka de grootste tankslag uit de geschiedenis tot ontwikkeling, met circa 1.000 tanks op een gebied van twaalf vierkante kilometer. Een week later staakte Hitler de operatie. Vanaf dat moment was Duitsland in het oosten permanent in de verdediging. Het Rode Leger nam het initiatief over en zou het tot Berlijn niet meer afgeven.

Operatie Bagration en de bevrijding van Oost-Europa

Op 22 juni 1944, exact drie jaar na Barbarossa en zestien dagen na D-Day, begon Operatie Bagration. Het was de grootste Sovjet-operatie van de oorlog en de meest succesvolle: in zes weken verloor Heeresgruppe Mitte 28 divisies en 450.000 man. Het is qua schade voor de Wehrmacht groter dan Stalingrad. Op een front van 700 km werden de Duitsers 600 km westwaarts geslagen, tot aan de poorten van Warschau. Wit-Rusland werd bevrijd, daarna Polen, daarna Roemenië en Bulgarije (die overgingen naar de Sovjet-kant). In het noorden volgde Finland’s wapenstilstand in september 1944. In de winter van 1944-1945 stroomde het Rode Leger Oost-Pruisen, Hongarije en Oostenrijk binnen. Op 27 januari 1945 bevrijdden Sovjet-soldaten Auschwitz-Birkenau, een datum die sinds 2005 als Internationale Holocaust-herdenkingsdag geldt.

De Slag om Berlijn

Op 16 april 1945 begon de finale: 2,5 miljoen Sovjet-soldaten van het 1e Wit-Russische Front (Zhukov) en het 1e Oekraïense Front (Konev) trokken op naar Berlijn. Stalin had de twee maarschalken bewust tegen elkaar opgezet in een race om de Rijksdag te bereiken, met politieke buit als prijs. De Duitse Volkssturm, samengesteld uit oude mannen en Hitlerjeugd-jongens van soms maar veertien jaar, kon de massieve aanval niet keren. Op 20 april, Hitler’s 56e en laatste verjaardag, opende Sovjet-artillerie het bombardement op het stadscentrum. Op 25 april sloot de cirkel rond Berlijn; dezelfde dag ontmoetten Amerikanen en Sovjets elkaar bij Torgau aan de Elbe. Op 30 april pleegde Hitler zelfmoord met Eva Braun in zijn Führerbunker. Op 2 mei capituleerde de Berlijnse stadscommandant Helmuth Weidling; de beroemde foto van de Sovjet-vlag op de Rijksdag werd op die dag genomen door Jevgeni Chaldej. De Slag om Berlijn kostte 80.000 Sovjet-doden en ruim 100.000 Duitse soldaten en burgers het leven.

De Holocaust in het oosten

De moord op de Joden begon op het Oostfront en pas later in West-Europa. In de voetsporen van de oprukkende Wehrmacht trokken de Einsatzgruppen, vier mobiele moordcommando’s (A, B, C, D) onder leiding van SS-Obergruppenführer Reinhard Heydrich. Bij Babi Jar aan de rand van Kiev werden op 29 en 30 september 1941 ruim 33.000 Joden binnen 36 uur doodgeschoten in een ravijn, in wat de grootste tweedaagse massamoord van de hele Holocaust was. Bij Rumbula (Riga, 30.000 doden), Ponary (Vilnius, 70.000), Kamjanets-Podilsky (23.000) en honderden andere plaatsen herhaalde zich het patroon. In totaal vermoordden de Einsatzgruppen circa 1,5 miljoen Joden, vooral in bezet Polen, de Baltische staten, Wit-Rusland en Oekraïne. Daarna kwam de “industriële” fase met de vernietigingskampen Auschwitz-Birkenau, Treblinka, Sobibor, Belzec en Chelmno, allemaal in bezet Polen. Daar werden nog eens 4 miljoen Joden vermoord.

Feiten die mensen verwisselen

• Leningrad en Stalingrad. Leningrad is het tegenwoordige Sint-Petersburg, in het noorden bij de Oostzee. Hier vond een 872-daags beleg plaats. Stalingrad is het tegenwoordige Wolgograd, in het zuiden bij de Wolga. Hier vond de keerpuntveldslag van 1942-1943 plaats. Twee compleet andere steden, twee compleet andere campagnes.
• Operatie Barbarossa en Operatie Bagration. Beide begonnen op 22 juni, beide op het Oostfront, maar drie jaar uit elkaar en in tegenovergestelde richting. Barbarossa (1941) was de Duitse inval van de Sovjet-Unie. Bagration (1944) was het Sovjet-tegenoffensief dat Heeresgruppe Mitte vernietigde.
• Zhukov, Konev en Rokossovski. De drie grote Sovjet-maarschalken. Zhukov was Stalins favoriet en architect van Moskou (1941), Stalingrad (1942) en Berlijn (1945). Konev was de rivaal van Zhukov in de race naar Berlijn, leidde het 1e Oekraïense Front. Rokossovski, van Poolse komaf, was de bedenker van Operatie Bagration en commandeerde het 1e Wit-Russische Front (later overgenomen door Zhukov).
• Manstein en Paulus. Beide Duitse veldmaarschalken op het zuidelijke Oostfront. Paulus was de bevelhebber van het ingesloten 6e Leger in Stalingrad, capituleerde op 2 februari 1943. Manstein was zijn superieur (commandant Heeresgruppe Don) die het ontzet probeerde maar mislukte; later boekte hij met “Verloren Veldslagen” achteraf-roem als militair theoreticus.
• Molotov-Ribbentrop en Hitler-Stalinpact. Twee namen voor hetzelfde verdrag van 23 augustus 1939. Molotov-Ribbentrop verwijst naar de Sovjet- en Duitse ministers van Buitenlandse Zaken die het ondertekenden, Hitler-Stalinpact is de informele aanduiding naar de twee leiders die het bevolen. Het pact eindigde abrupt op 22 juni 1941 met Operatie Barbarossa.
• Warschau-opstand en Warschauer Ghetto-opstand. Twee verschillende opstanden in dezelfde stad, één jaar uit elkaar. De Ghetto-opstand (april-mei 1943) was van Joodse partizanen in het Warschauer Ghetto tegen deportaties naar Treblinka. De Warschau-opstand (augustus-oktober 1944) was van de Poolse Thuisleger (Armia Krajowa) om de stad te bevrijden vóór het Rode Leger arriveerde. Beide werden door Duitsland bloedig neergeslagen, terwijl Stalin in beide gevallen weigerde te helpen.
• 8 mei en 9 mei 1945. Volgens West-Europese tijdrekening capituleerde Duitsland op 7 mei in Reims en werd het van kracht op 8 mei (VE-Day). Stalin eiste een tweede ondertekening in Berlijn voor de Sovjets; die vond plaats op 8 mei ’s avonds, ondertekend door Keitel. Doordat dat in Moskou al 9 mei was, viert Rusland de Overwinningsdag op 9 mei (Dyen Pobedy).

Tips om de Oostfront-feiten beter te onthouden

• Drie keerpunten op het Oostfront: Slag om Moskou (winter 1941-42, Duitsland gestopt), Stalingrad (winter 1942-43, Duitsland verslagen), Koersk (juli 1943, Duitsland definitief in de verdediging). Daarna gaat het alleen nog westwaarts.
• Drie Duitse legergroepen in Barbarossa, van noord naar zuid: Nord (richting Leningrad), Mitte (richting Moskou), Süd (richting Kiev/Kaukasus). Onthoud Mitte = middel = Moskou.
• Verhoudingen tussen de fronten: het Oostfront betrof 80% van alle Duitse legerverliezen. Van elke vier Duitse soldaten die sneuvelden, sneuvelden er drie aan het Oostfront. De cijfers zijn niet vergelijkbaar met die in het westen.
• Grote getallen: 27 miljoen Sovjet-doden, 5 miljoen Duitse militairen totaal, 3,3 miljoen Sovjet-krijgsgevangenen omgekomen, 1 miljoen doden in Leningrad, 300.000 Duitsers omsingeld in Stalingrad. Het verschil in schaal met West-Europa is een factor 10 tot 50.
• Voor de Sovjet-leiders: Stalin (politiek), Zhukov (maarschalk, planner van alle grote slagen), Tsjoejkov (Stalingrad), Konev en Rokossovski (Berlijn). Voor de Duitse generaals aan het Oostfront: Von Bock, Von Leeb, Von Rundstedt in 1941, daarna Von Manstein, Paulus, Model in de keerpunt-periode.

Vaak gestelde vragen

Waarom verloor Duitsland aan het Oostfront?

Meerdere redenen die elkaar versterkten. Ten eerste de schaal: de Sovjet-Unie was simpelweg te groot om in één campagne te verslaan. Toen Moskou in december 1941 niet viel, was het strategische probleem onoplosbaar geworden. Ten tweede de Sovjet-industriële mobilisatie: ondanks de verovering van het westen van het land slaagde Stalin erin honderden fabrieken naar de Oeral te verplaatsen en in 1943-1944 de wereldwijde top-tankproducent te worden (T-34 in zes-cijferige aantallen). Ten derde de Sovjet-arbeidsreserves: terwijl Duitsland al in 1942 zijn manpower-piek bereikte, kon de Sovjet-Unie wave na wave nieuwe lichtingen optrommelen. Ten vierde Hitler’s besluiten: het vasthouden aan Stalingrad in plaats van een tactische terugtrekking, het versplinteren van strijdkrachten over te veel doelen tegelijk, het verbieden van flexibele verdediging. Ten vijfde de Westerse Lend-Lease die de Sovjets ruim 400.000 vrachtwagens, 12.000 vliegtuigen en 14.000 tanks gaf.

Wat gebeurde er met Duitse krijgsgevangenen in Sovjet-handen?

Van de circa 3 miljoen Duitse en Asmogendheden-soldaten die in Sovjet-krijgsgevangenschap kwamen, stierven er ruim 1 miljoen. Velen werden in werkkampen in Siberië gezet, vergelijkbaar met de goelag. De omstandigheden waren extreem hard: hongerrantsoenen, cellen zonder verwarming bij temperaturen tot -40 graden, dwangarbeid in mijnen en bossen. De laatste Duitse krijgsgevangenen kwamen pas in 1955 vrij, tien jaar na het einde van de oorlog, na een verzoek van bondskanselier Konrad Adenauer aan de net aangetreden Nikita Chroesjtsjov. Omgekeerd was het minstens zo erg: van de 5,7 miljoen Sovjet-krijgsgevangenen in Duitse handen kwamen er 3,3 miljoen om, vooral door bewuste verhongering en mishandeling.

Welke rol speelden de Sovjet-vrouwen in de strijd?

Een veel grotere dan in welk ander oorlogvoerend land ook. Circa 800.000 Sovjet-vrouwen dienden in het Rode Leger als verpleegster, telegrafist, scherpschutter, piloot, tankcommandant en partizaan. De drie volledig vrouwelijke vliegregimenten van de Sovjet-luchtmacht (de “Nachtheksen” met hun trage Po-2 dubbeldekkers) vlogen 30.000 missies en kostten 30 levens. Ljoedmila Pavlitsjenko werd legendarisch als scherpschutter met 309 bevestigde doden (de meest succesvolle vrouwelijke scherpschutter ooit). 89 vrouwen ontvingen de hoogste onderscheiding “Held van de Sovjet-Unie”. Bij de bevrijding speelden ook Sovjet-partizanenvrouwen in bezet Wit-Rusland en Oekraïne een grote rol bij sabotage, koeriersdiensten en spionage.

Waarom liet Stalin de Warschau-opstand mislukken?

De Warschau-opstand werd op 1 augustus 1944 begonnen door de Poolse Armia Krajowa, loyaal aan de Poolse regering in ballingschap in Londen. Hun doel was Warschau te bevrijden voor het Rode Leger arriveerde, om Polen een onafhankelijke regering te garanderen. Het Rode Leger stond op dat moment aan de oostoever van de Wisla, op 15 km van het strijdtoneel. Maar Stalin liet zijn troepen halt houden en weigerde Amerikaanse en Britse vliegtuigen toestemming om vanuit Sovjet-vliegvelden Warschau te bevoorraden. 63 dagen lang vocht het Poolse verzet alleen tegen de SS. Resultaat: 16.000 verzetsstrijders dood, 150.000 burgers dood, 85% van de stad verwoest. Voor Stalin was het strategisch ideaal: het Poolse niet-communistische verzet werd vernietigd door de Duitsers, waarna hij na de oorlog een communistische regering in Warschau kon installeren zonder serieuze concurrentie.

Hoeveel Joden zijn er in de Holocaust vermoord?

Ongeveer 6 miljoen, op een vooroorlogse Joodse bevolking in Europa van 9,5 miljoen. Bijna twee derde dus. De grootste groepen kwamen uit Polen (3 miljoen vermoord), de Sovjet-Unie (2,5 miljoen, vooral door Einsatzgruppen), Hongarije (565.000), Roemenië (270.000) en Nederland (102.000). De moord gebeurde in twee fasen: eerst de mobiele massa-executies door Einsatzgruppen in 1941-1942 (ongeveer 1,5 miljoen doden), daarna de “industriële” vernietiging in zes Poolse vernietigingskampen vanaf eind 1941 (Chelmno, Belzec, Sobibor, Treblinka, Auschwitz-Birkenau, Majdanek). Naast Joden werden ook 220.000 Roma vermoord, 250.000 mensen met een beperking via Aktion T4, en honderdduizenden politieke gevangenen, Sovjet-krijgsgevangenen, homoseksuelen en Jehova’s getuigen. Het totaal aantal slachtoffers van de naziterreur ligt tussen de 11 en 17 miljoen.

Andere geschiedenisquizzen die hierbij passen

Liever de Westelijke kant van de oorlog? Doe Tweede Wereldoorlog: het Westfront met de Battle of Britain, D-Day en het Ardennenoffensief. Of vanuit Nederland: Tweede Wereldoorlog in Nederland.