EK voetbal door de jaren

Het EK voetbal: Europa’s voetbalkroon

Het Europees kampioenschap voetbal (UEFA European Championship), kortweg EK, is het belangrijkste toernooi voor Europese landenelftallen. Sinds 1960 wordt het elke vier jaar gespeeld, twee jaar na elk WK. Tot en met EK 2024 zijn er 17 edities gespeeld, met tien verschillende winnaars: Duitsland en Spanje (beide 4 keer), Italië en Frankrijk (beide 2), Sovjet-Unie/Rusland, Tsjecho-Slowakije, Nederland, Denemarken, Griekenland en Portugal (elk 1 keer). De Spaanse generatie van 2008-2010-2012 won als enige drie grote toernooien achter elkaar (EK 2008, WK 2010, EK 2012). De EK-trofee heet de Henri Delaunay-cup, naar de Franse FIFA-secretaris die het idee al in 1927 voorstelde maar het zelf nooit meemaakte (hij overleed in 1955, vijf jaar voor het eerste EK).

De vroege EK’s (1960-1980)

Het eerste EK 1960 was een experiment: slechts vier landen kwamen tot de eindronde in Frankrijk (de andere kwalificatie-rondes werden vooraf gespeeld). De Sovjet-Unie won in Parijs van Joegoslavië met 2-1 na verlenging. Spanje weigerde tegen de Sovjet-Unie te spelen onder Franco; ze haalden de eindronde dus niet. In 1964 was Spanje wel kampioen, op eigen bodem, met overwinning op de Sovjet-Unie (2-1) in Madrid. EK 1968 in Italië werd door het thuisland gewonnen na een replay tegen Joegoslavië (originele finale 1-1, replay 2-0). EK 1972 in België was voor West-Duitsland (3-0 tegen de Sovjet-Unie). EK 1976 in Joegoslavië werd door Tsjecho-Slowakije gewonnen, in een penaltyreeks tegen West-Duitsland; Antonín Panenka maakte de winnende penalty met een sluwe drop hoog door het midden, het beroemde “Panenka”. EK 1980 in Italië werd opnieuw voor West-Duitsland (2-1 tegen België).

EK 1984: Platini’s toernooi

Het EK 1984 in Frankrijk werd Michel Platini’s persoonlijke triomf. In vijf wedstrijden scoorde hij 9 doelpunten, een record dat tot vandaag staat. Platini speelde voor Juventus, maar in Frankrijk werd hij een nationale held. In de groepsfase scoorde hij tegen Denemarken (1 doelpunt), tegen België (een hattrick) en tegen Joegoslavië (nog een hattrick – drie hattricks in één toernooi, ook record). In de halve finale tegen Portugal werd het 3-2 na verlenging, met opnieuw een Platini-doelpunt. In de finale tegen Spanje op 27 juni 1984 in het Parc des Princes opende hij met een vrije trap (1-0); Bruno Bellone maakte 2-0 in de slotminuut. Frankrijk werd voor het eerst Europees kampioen. Platini won zelf nog drie Ballon d’Ors achter elkaar (1983-1985); zijn EK 1984 was de kers op de taart. Vandaag heet de EK-Gouden Bal (voor beste speler van toernooi) officieus de “Platini Trophy”.

EK 1988: Nederland’s ene moment

Het EK 1988 in West-Duitsland is voor Nederland nog steeds dé voetbalherinnering. Onder Rinus Michels, met Ruud Gullit als aanvoerder, Marco van Basten als spits en Frank Rijkaard in het middenveld, won Oranje verrassend de EK-titel. De groepsfase verliep moeizaam (0-1 verlies tegen Sovjet-Unie); de tweede wedstrijd was Van Basten’s hattrick tegen Engeland (3-1). De halve finale tegen West-Duitsland in Hamburg werd de “wraak van 1974”: 2-1 winst met laat doelpunt van Van Basten. De finale tegen de Sovjet-Unie in München (25 juni 1988) werd 2-0 voor Oranje: kopbal Gullit (32e minuut), volley Van Basten (54e minuut). Het is de enige grote prijs ooit gewonnen door het Nederlands elftal. Een specifieke quiz hierover is beschikbaar in de archives.

Het Deense sprookje 1992

EK 1992 in Zweden bracht een van de grootste verrassingen in de voetbalgeschiedenis. Denemarken had zich niet gekwalificeerd voor het EK, maar werd elf dagen voor de start van het toernooi uitgenodigd toen Joegoslavië werd uitgesloten vanwege de Joegoslavische burgeroorlog. De Deense spelers werden van strand en vakantie teruggehaald. Onder bondscoach Richard Møller Nielsen begon Denemarken zwak (0-0 tegen Engeland), maar won daarna van Frankrijk (2-1), versloeg titelverdediger Nederland in de halve finale via penalty’s (na 2-2 in 90 minuten en 120 minuten), en versloeg West-Duitsland in de finale met 2-0 (Jensen en Vilfort). Brian Laudrup was de ster. Het werd “Det danske eventyr” (“Het Deense sprookje”) genoemd. Tegenstander Nederland had Van Basten op het toernooi met een blessure verloren en zou twee jaar later op het WK 1994 ook teleurstellen. Voor Denemarken bleef 1992 het hoogtepunt; ze haalden daarna geen finale meer.

De Spaanse glorieperiode (2008-2012)

Tussen 2008 en 2012 won Spanje drie grote toernooien achter elkaar, een prestatie die geen ander land ooit deed. EK 2008 in Oostenrijk-Zwitserland: Spanje wint van Duitsland met 1-0 in Wenen via Fernando Torres-doelpunt. WK 2010 in Zuid-Afrika: Spanje wint van Nederland met 1-0 via Andrés Iniesta (zie aparte WK 2010-quiz). EK 2012 in Polen-Oekraïne: Spanje wint van Italië met 4-0 in Kiev, een van de grootste finale-uitslagen ooit. Spelers waren onder andere Iker Casillas, Sergio Ramos, Gerard Piqué, Carles Puyol, Xavi Hernández, Andrés Iniesta, Xabi Alonso, Sergio Busquets, David Silva, Fernando Torres, David Villa – vrijwel allemaal opgeleid in de FC Barcelona-traditie van Cruijff en gevormd door Pep Guardiola. Bondscoach Vicente del Bosque. Hun voetbal heette “tiki-taka”: kort passen, balbezit, geduldig opbouwen. Het was het hoogtepunt van het Spaanse voetbal, dat sindsdien nooit meer dit niveau heeft gehaald… tot EK 2024.

EK 2020, 2024 en de toekomst

EK 2020 was uniek: voor het 60-jarig jubileum van het toernooi werd het in 11 verschillende Europese landen gespeeld (Londen, München, Rome, Sint-Petersburg, Amsterdam, Boekarest, Boedapest, Boekarest, Bilbao, Dublin, Glasgow). Door de COVID-pandemie werd het toernooi met een jaar uitgesteld naar juni-juli 2021. Italië won onverwacht, na een penaltyreeks tegen Engeland in een vol Wembley Stadium. Het was hun eerste EK-titel sinds 1968. De finale werd door 16 miljoen Britten gevolgd; het verlies leidde tot ernstige racistische incidenten tegen drie zwarte Engelse spelers die hun penalty’s misten. EK 2024 in Duitsland was de terugkeer naar één gastland. Spanje won, met de tweede generatie van Lamine Yamal (16 jaar, jongste EK-finalespeler ooit) en Nico Williams. Finale: 2-1 winst op Engeland in Berlijn. EK 2028 wordt gehouden in Groot-Brittannië en Ierland samen (vijf landen: Engeland, Schotland, Wales, Noord-Ierland en Ierland). EK 2032 in Italië en Turkije. Nederland blijft tot vandaag de enige Europese supermacht zonder een tweede EK-titel sinds 1988.

Feiten die mensen verwisselen

• EK en WK voetbal. EK = Europees kampioenschap (UEFA, 24 landen sinds 2016, elke 4 jaar in even jaren). WK = wereldkampioenschap (FIFA, 32 landen tot 2022, 48 vanaf 2026, elke 4 jaar). EK in 2024 en 2028; WK in 2026 en 2030.
• EK 1988 en EK 2008. Beide gewonnen door verschillende sterke teams. EK 1988: Nederland’s enige titel ooit. EK 2008: Spanje’s eerste EK-titel sinds 1964 en begin van hun gouden generatie.
• De Panenka en de Bicycle Kick. Twee verschillende voetbaltrucs. Panenka: sluwe penalty hoog door het midden (Antonín Panenka, EK 1976). Bicycle kick: spectaculaire omhaal, vrijwel onmogelijk te trainen, bekend van Pelé en Cristiano Ronaldo.
• De Henri Delaunay-cup en de Jules Rimet-cup. Twee verschillende voetbalbekers. Henri Delaunay: EK-trofee, vernoemd naar Franse FIFA-secretaris, sinds 1960. Jules Rimet: oude WK-trofee 1930-1970, vernoemd naar FIFA-voorzitter, gestolen in 1983.
• Spanje 2008-2012 en Spanje 2024. Twee verschillende Spaanse generaties. 2008-2012: Casillas, Xavi, Iniesta, Villa (de “tiki-taka generatie”). 2024: Yamal, Nico Williams, Rodri, Morata (jongere, snellere generatie).

Tips om de EK-feiten beter te onthouden

• 17 EK’s, 10 verschillende winnaars: Duitsland (4), Spanje (4), Italië (2), Frankrijk (2), Sovjet-Unie/Rusland, Tsjecho-Slowakije, Nederland, Denemarken, Griekenland, Portugal.
• EK-jaren om vast te knopen: 1960 (eerste, Sovjet-Unie), 1964 (Spanje thuis), 1968 (Italië thuis), 1976 (Panenka), 1984 (Platini’s 9 goals), 1988 (Nederland), 1992 (Deense sprookje), 2004 (Griekenland verrassing), 2008-2012 (Spanje), 2020 (Italië pan-Europees), 2024 (Spanje opnieuw).
• De drie grote EK-verrassingen: Denemarken 1992 (last-minute kwalificatie), Griekenland 2004 (Otto Rehhagel verdedigend), Portugal 2016 (zonder geblesseerde Ronaldo in finale).
• De EK-records: Platini 9 doelpunten in één toernooi (1984), Cristiano Ronaldo all-time topscorer (14 doelpunten over 5 EK’s), Lothar Matthäus en Cristiano Ronaldo gedeelde recordhouders voor meeste EK’s gespeeld (5).

Vaak gestelde vragen

Waarom won Griekenland het EK 2004?

Het meest onwaarschijnlijke EK ooit. Griekenland werd op 150-1 odds als kampioen aangeboden. Onder de Duitse bondscoach Otto Rehhagel speelde Griekenland defensief, gedisciplineerd, met snelle counters. In de openingswedstrijd versloegen ze gastland Portugal met 2-1, een sensatie. Daarna 1-1 met Spanje, 1-0 verlies van Rusland, maar dat was genoeg voor doorgang. In de kwartfinale tegen titelverdediger Frankrijk 1-0 (Charisteas-kopbal). In de halve finale tegen Tsjechië 1-0 in verlenging (Dellas-kopbal). In de finale opnieuw tegen Portugal in Lissabon, 1-0 (Charisteas-kopbal). Geen wedstrijd met meer dan één Griekse goal in 90 minuten. Geen sterren in het team (geen Griekse speler in de Ballon d’Or-top 30). Pure tactische discipline en kopbalvermogen. Rehhagel werd nationale held; Griekenland zou nooit meer in de buurt van zo’n succes komen.

Hoe is het EK uitgebreid?

Van 4 naar 24 deelnemers in 56 jaar. EK 1960-1976: slechts 4 landen in de eindronde (de andere wedstrijden waren kwalificatie). EK 1980-1992: 8 landen. EK 1996-2012: 16 landen. EK 2016-heden: 24 landen. Discussies over verdere uitbreiding naar 32 (zoals WK) lopen, maar UEFA heeft tot nu toe vastgehouden aan 24. Voor het EK 2024 deden in totaal 53 UEFA-landen mee aan de kwalificatie voor 24 plekken in de eindronde. Het idee van uitbreiding is altijd controversieel: meer deelnemers = meer wedstrijden = meer commerciële inkomsten + bredere participatie, maar ook meer “minderwaardige” wedstrijden en minder spanning in de eerdere rondes. Met 24 landen is het EK vandaag een groot evenement van een maand, vergelijkbaar met WK qua publieksimpact in Europa.

Wat is de relatie tussen het EK en de Champions League?

Beide UEFA-toernooien maar verschillende doelgroepen. EK is voor nationale teams (zoals Nederland, Duitsland), elke 4 jaar in even jaren tussen WK’s. Champions League is voor clubs (zoals Ajax, Real Madrid), elk jaar. UEFA-coëfficiënten voor de CL-kwalificatie zijn deels gebaseerd op EK-resultaten van het land. Spelers gaan vaak van CL-glorie naar EK-glorie en weer terug: Iniesta won zowel CL met Barcelona (2006, 2009, 2011, 2015) als EK met Spanje (2008, 2012). De CL is commercieel groter (rechten ~3 miljard per seizoen), het EK is groter qua nationale impact en TV-publiek (1+ miljard kijkers bij finale).

Waarom miste Oranje het EK 2016?

Een ramp die niemand had voorzien. Na het WK 2014 (derde plaats) werd Guus Hiddink bondscoach in september 2014. Onder hem werd de kwalificatie voor EK 2016 echter een fiasco: verliezen tegen Tsjechen, IJsland (twee keer), Turkije. Hiddink trad af in juni 2015 met Oranje op 4e plaats in groep A. Danny Blind nam over, won 3-2 van Kazachstan, maar verloor 2-3 van Tsjechen in oktober 2015 thuis – eliminatie. Voor het eerst sinds 1984 miste Oranje een groot eindtoernooi. Daarna volgde nog meer pijn: ook WK 2018 werd gemist (Frankrijk, Zweden en Bulgarije in kwalificatiegroep). Pas onder Ronald Koeman (sinds 2018) keerde regelmatige kwalificatie terug, met EK 2020 (achtste finale), WK 2022 (kwartfinale), EK 2024 (halve finale).

Wat is de “Golden Goal” en bestaat het nog?

Een tijdelijke voetbalregel van 1996-2004. Bij een gelijke stand na 90 minuten ging de verlenging in, en het eerste team dat scoorde won meteen (zonder de verlenging af te maken). Oliver Bierhoff scoorde in de finale van EK 1996 (Duitsland-Tsjechen) de eerste internationale “Golden Goal” in de 95e minuut: 2-1, einde wedstrijd, Duitsland kampioen. In WK 1998 scoorde Laurent Blanc de eerste WK-Golden Goal voor Frankrijk tegen Paraguay. In EK 2000 scoorde David Trezeguet de Golden Goal voor Frankrijk tegen Italië in de finale. Maar de regel was controversieel: het maakte verlengingen meer afwachtend (teams namen geen risico’s). In 2003 voerde UEFA de “Silver Goal”-regel in (winnaar na 15 min verlenging als één team voorstond), maar dat duurde maar één jaar. In 2004 schaftte de FIFA beide regels af. Sinds 2005 wordt verlenging weer normaal afgemaakt, met penalty’s als die stand 0-0 of gelijk blijft.

Andere quizzen die hierbij passen

Specifiek over Oranje’s enige EK-titel: EK 1988. Voor het WK in vergelijkbare context: WK voetbal door de jaren. Voor Oranje’s bijdrage: Het Nederlands elftal door de jaren.