Nederlandse schaatsers door de jaren

Nederlandse schaatsers: onze nationale trots

Schaatsen is voor Nederland wat voetbal voor Brazilië is: een nationale sport waarin we de wereld al meer dan een eeuw lang domineren. Sinds 1893 (eerste wereldkampioen Jaap Eden) tot vandaag heeft Nederland ruim 130 medailles op Winterspelen gewonnen, waarvan het overgrote deel uit schaatsen. Op de meeste Winterspelen sinds 1976 (toen schaatsen op kunstijs werd ingevoerd) eindigt Nederland als #1 schaatsnatie. In Pyeongchang 2018 won Nederland 8 van 14 schaatsgouden medailles – een dominantie zonder gelijke. Recordhouder is Ireen Wüst met 6 olympische gouden en 13 totale medailles (recordhouder schaatsen wereldwijd). Andere legendes: Sven Kramer (3x 5km goud, 9 medailles totaal), Yvonne van Gennip (3 goud in 1 Spelen 1988), Ard Schenk (3 goud Sapporo 1972), Marianne Timmer (3 goud), Jorrit Bergsma, Stefan Groothuis, Kjeld Nuis. Vandaag staan Femke Kok, Jutta Leerdam, Joy Beune en Patrick Roest klaar als nieuwe generatie.

Vroege geschiedenis: Jaap Eden en de basis

Jaap Eden (1873-1925) uit Groningen werd in 1893 de eerste wereldkampioen schaatsen ooit, in Amsterdam. Hij won ook in 1895 en 1896. Daarnaast was hij wereldkampioen wielrennen 1894 en deelnemer aan de Olympische Spelen van 1900 (wielrennen). Voor decennia daarna bleef Nederland schaatsen-natie op amateurniveau (tot 1960s waren professionals niet toegestaan op OS). Echte doorbraak kwam in de jaren 60-70 met Ard Schenk (uit Anna Paulowna). In Sapporo 1972 won hij 3 gouden medailles op 1.500m, 5.000m en 10.000m – één van de grootste prestaties ooit op Winterspelen. Andere grote Nederlanders pre-1990: Wim de Graaf, Hans van Helden (eerste olympisch goud schaatsen voor NL in 1976), Atje Keulen-Deelstra (wereldkampioen meerkamp 1970-1974, eerste vrouw uit Nederland in topschaatsen), Yep Kramer (vader van Sven). Schaatsen werd in de jaren 80 professioneler met de oprichting van topteams en wetenschappelijke training.

1988: Yvonne van Gennip’s gouden Spelen

De Olympische Winterspelen 1988 in Calgary werden Yvonne van Gennips ontmoeting met onsterfelijkheid. Op 11-19 februari 1988 won zij 3 gouden medailles: 1.500m (op 11 februari), 3.000m (15 februari) en 5.000m (19 februari). Plus brons op 1.000m. Vier medailles op één Spelen, alle eindigde Nederland op nummer 1 in eindstand. Voor Nederland was het een schok: Van Gennip was niet als zekere favoriet ingegaan; ze was Nederlandse kampioen maar Olympische verwachtingen waren bescheiden. Haar 3 gouden in één Spelen blijven het meeste schaatsgoud ooit door één Nederlander op één Spelen. Yvonne stopte na Calgary, op 24-jarige leeftijd, op haar persoonlijke piek. Ze ging later trainer worden. Voor Nederlandse schaatsen-historie blijft 1988 de prestatie naast Geesink 1964 en Anton Geesink-judo het emotionele moment van een generatie.

De Kramer-Wüst-generatie

Sven Kramer (uit Heerenveen, geboren 1986) en Ireen Wüst (uit Goirle, geboren 1986) waren de gezichten van Nederlands moderne schaatsdominantie. Kramer won olympisch goud op 5.000m in Vancouver 2010, Sotsji 2014 en Pyeongchang 2018 – drie keer op rij dezelfde afstand, uniek voor een schaatser. Plus 2x team pursuit goud (2014, 2018). Hij won ook 9 wereldtitels op de 5.000m. Maar zijn diskwalificatie op 10.000m in Vancouver 2010 – na coach Gerard Kemkers het verkeerde baansignaal gaf – blijft het meest pijnlijke moment. Wüst was Wüst won eerst goud in Torino 2006 op de 3.000m als 19-jarige. Daarna goud op 1.500m in Vancouver 2010, op 3.000m team pursuit Sotsji 2014, op 1.500m Pyeongchang 2018 en op 1.500m Beijing 2022 – 5 opeenvolgende Spelen met goud (record). In totaal 13 olympische medailles, recordhouder schaatsen wereldwijd. Beide stopten na Beijing 2022. Andere belangrijke schaatsers van die periode: Marianne Timmer (3 goud 1998 en 2006), Mark Tuitert (goud 1.500m 2010), Stefan Groothuis (goud 1.000m 2014), Kjeld Nuis (goud 1.000m en 1.500m 2018).

Het Thialf-fenomeen en moderne nieuwe generatie

Heerenveen is het hart van Nederlands schaatswezen. Thialf-stadion (capaciteit 12.500, geopend in 1967, vernieuwd 1986 en 2015) is het belangrijkste schaatscentrum van Nederland en gastheer van vele NK’s en wereldbeker-wedstrijden. Naast Thialf zijn er ongeveer 33 publieke kunstijsbanen, plus tientallen ijshallen voor amateur-schaatsen. De Nederlandse schaatscultuur is van onschatbare waarde voor topsport: jeugdtalenten uit elke regio kunnen vroeg trainen. KNSB (Koninklijke Nederlandse Schaatsenrijdersbond) organiseert systematische opleidingsprogramma’s. Sinds 2022 (Kramer en Wüst-pensioen) zoekt Nederland naar opvolgers. De nieuwe sterren: Femke Kok (sprinter, 500m wereldkampioen), Jutta Leerdam (sprinter, wereldkampioen sprint 2024, partner van bokser Jake Paul), Joy Beune (jongste wereldkampioen afstanden 2024), Patrick Roest (allrounder), Antoinette de Jong, Marrit Steenbergen. In Beijing 2022 won Nederland 17 medailles totaal (waarvan 8 schaatsgoud), vijfde plaats in medailleklassement. Voor Milaan-Cortina 2026 zijn deze nieuwe gezichten de hoop.

Feiten die mensen verwisselen

• Sven Kramer en Ireen Wüst. Beide top-NL-schaatsers, beide 1986 geboren. Kramer: vooral 5.000m en 10.000m. Wüst: vooral 1.500m en 3.000m. Beide stopten na Beijing 2022.
• Yvonne van Gennip 1988 en Ireen Wüst. Twee Nederlandse schaatsexcellenties. Van Gennip: 3 goud in één Spelen (Calgary 1988). Wüst: 6 goud verspreid over 5 Spelen.
• Ard Schenk en Sven Kramer. Twee Nederlandse 5.000m/10.000m-helden. Schenk: 3 goud Sapporo 1972. Kramer: 3 keer 5km goud (drie verschillende Spelen).
• Jaap Eden en moderne schaatsers. Jaap Eden (1873-1925) was eerste wereldkampioen schaatsen 1893. Hij was óók wereldkampioen wielrennen. Niet dezelfde Jaap Eden als moderne Nederlandse mountainbike-Jaap Eden (Antwerpen).
• Thialf en KNSB. Thialf is het stadion in Heerenveen. KNSB is de Nederlandse schaatsbond (Koninklijke Nederlandse Schaatsenrijdersbond). Beide zijn cruciaal voor topschaatsen, maar verschillende dingen.

Tips om de NL-schaatsfeiten beter te onthouden

• De vier grote schaats-helden: Ard Schenk (1972, 3 goud), Yvonne van Gennip (1988, 3 goud), Sven Kramer (3x 5km goud), Ireen Wüst (6 goud over 5 Spelen).
• De grote getallen: ~130 medailles winterspelen voor NL, 8 schaatsgouden in 2018 (van 14 mogelijke), 33 publieke kunstijsbanen.
• De moderne generatie (na 2022): Femke Kok (500m), Jutta Leerdam (sprint), Joy Beune (afstanden), Patrick Roest (allround).
• De technologie: klapschaats (TU Delft, 1981, doorbraak 1996-97), aerodynamische pakken, wetenschappelijke training.
• De Spelen-ervaringen: Wüst won goud op 5 opeenvolgende Spelen, Schenk 3 goud in één Spelen, Van Gennip 3 goud in één Spelen.

Vaak gestelde vragen

Wat maakt de klapschaats anders dan een gewone schaats?

De klapschaats heeft een scharnier tussen het schoenkant en het ijzer; bij elke afstoot klapt het ijzer naar voren weg, en voor de volgende stap klapt het terug. Dit lijkt een kleine technische aanpassing maar geeft enorme voordelen: meer kracht-overdracht naar het ijs, langer contact met ijs per pas, vermindering van verlies door slip. Wetenschappers van TU Delft (Gerrit Jan van Ingen Schenau, Han Houdijk) ontwikkelden het in 1981, maar het duurde 15 jaar voor topschaatsers het accepteerden. Op WK Allround in 1996 schaatsen vrouwelijke Nederlandse topschaatsers (Tonny de Jong) experimenteel met klapschaatsen en braken records met grote marges. Daarna ging het snel: in 1997 schakelde vrijwel iedereen over. Bij Nagano 1998 OS werden vele schaatsrecords door klapschaatsen gebroken. Voor Nederland was de timing perfect: we hadden de techniek het eerst en konden ons voordeel uitnutten in 1998-2002 OS-cyclus.

Wat ging mis voor Sven Kramer in Vancouver 2010?

Op 23 februari 2010 reed Sven Kramer de 10.000m op de Olympische Spelen Vancouver. Hij stond ruim aan de leiding en was duidelijk op weg naar olympisch goud. In de 17e ronde van 25 moest hij van baan wisselen (zoals altijd na elke ronde gebeurt). Zijn coach Gerard Kemkers, langs de baan, gaf een signaal voor binnenste baan, terwijl Kramer eigenlijk naar buitenste moest. Kramer volgde het signaal, en werd direct gediskwalificeerd. Het was een fout op het verkeerde moment. Kramer was woedend; Kemkers nam de verantwoordelijkheid op zich en bood publiekelijk verontschuldigingen aan. Kramer won later die Spelen wel goud op 5.000m. Vanaf Vancouver werd het signaalsysteem voor coaches op olympische schaatswedstrijden aangepast om herhaling te voorkomen. Het incident is een van de pijnlijkste momenten in Nederlandse schaatsgeschiedenis. Kramer reed nog drie keer 5.000m goud (2010, 2014, 2018) maar nooit meer een 10.000m olympisch goud.

Hoe is Ireen Wüst zo lang aan de top gebleven?

Ireen Wüst stelde een ongelooflijk record: op 5 opeenvolgende Winterspelen (Torino 2006, Vancouver 2010, Sotsji 2014, Pyeongchang 2018, Beijing 2022) won zij olympisch goud. Niemand in welke wintersport heeft dat gedaan in vrouwencategorie. Haar carrière duurde 17 jaar (2005-2022). Wat haar mogelijk maakte: technische perfectie (efficiënte slag, lange wandtechniek), consistente training onder coach Jac Orie (later Gerard Kemkers), focus op specifieke afstanden waar ze sterk was (1.500m, 3.000m), tactische intelligentie tijdens wedstrijden, mentale veerkracht onder druk. Ze had ook talent voor verschillende afstanden – kan ook op 1.000m, 3.000m en team pursuit racen. Persoonlijk: kwam uit Goirle in Brabant, getrouwd met haar coach (eerder met Sanne in den Hartog), is openlijk lesbisch en met haar vrouw verloofd. Na Beijing 2022 stopte ze met 36 jaar – jonger dan veel concurrenten maar op haar persoonlijke piek. Ze gaat nu coachen.

Waarom is Nederland zo dominant op de Winterspelen-schaatsen?

Een combinatie: traditie (eeuwen schaatscultuur), infrastructuur (33 kunstijsbanen voor 17 miljoen mensen, hoogste dichtheid wereldwijd), financiering (KNSB en sponsoren steken jaarlijks miljoenen in topsport), training (wetenschappelijke methodes, klapschaats sinds 1981), top-trainers (Jac Orie, Gerard Kemkers, Jillert Anema, etc.), genetisch (Nederlands gemiddelde lengte 184cm bij mannen, ideaal voor 1500m+ afstanden), en commercieel/cultureel (schaatsen is mainstream, niet niche). Pyeongchang 2018 was de absolute piek: 8 van 14 schaatsgouden. Beijing 2022 was iets minder dominant (geen massastart-goud, andere landen versterken). De Noorse, Zuid-Koreaanse en Russische schaatscultuur investeren ook zwaar, dus toekomstige Spelen worden moeilijker. Maar tot in 2030 zal Nederland vermoedelijk topnatie blijven.

Wat staat NL schaatsen te wachten?

Voor Milaan-Cortina 2026 zijn de doelen: handhaven van top-positie schaatsen. Nieuwe sterren moeten doorbreken: Joy Beune is misschien de nieuwe Wüst (allround-talent, jongste WK-allround 2024); Femke Kok is de 500m-sprinter; Jutta Leerdam is dominant op sprint en wereldwijd marketing-icoon (relatie met Jake Paul); Patrick Roest blijft een sterke allround-aanvoerder. Voor heren-team-pursuit zijn er opvolgers nodig voor Kramer-Blokhuijsen-Verweij; nieuwe combinaties worden getest. Het Thialf-stadion blijft het toptest- en wedstrijdcentrum. KNSB heeft een sterk talentenprogramma. Voor 2030 (Frans Alpen-Winterspelen) zou de volgende generatie volgroeid moeten zijn. Pessimisme: andere landen investeren ook; vooral Noorwegen (Allan Hovland) en Zuid-Korea (Sang Hwa Lee, Min-seok Kim) zijn sterk. Beste hoop: Nederlandse schaatscultuur en infrastructuur blijven uniek; Thialf is wereldwijd de beste indoor-schaatsbaan.

Andere quizzen die hierbij passen

Voor de andere Nederlandse wintertraditie: De Elfstedentocht. Voor schaatsen op OS context: Nederland op de Olympische Spelen.