De Elfstedentocht

De Elfstedentocht: een Friese traditie

De Elfstedentocht is een ongeveer 200 kilometer lange schaatstocht over Friese binnenwateren langs elf Friese steden: Leeuwarden, Sneek, IJlst, Sloten, Stavoren, Hindeloopen, Workum, Bolsward, Harlingen, Franeker en Dokkum. Officieel sinds 1909 georganiseerd door de Koninklijke Vereniging De Friesche Elf Steden (KVFS) in Leeuwarden. Tot 2024 zijn 15 officiële tochten gehouden: 1909, 1912, 1917, 1929, 1933, 1940, 1941, 1942, 1947, 1954, 1956, 1963, 1985, 1986 en 1997. De laatste tocht was op 4 januari 1997, gewonnen door Henk Angenent. Sindsdien zijn winters in Nederland te zacht voor de vereiste 15 cm dikke ijsbedekking op het hele 200km-traject. Voor Friezen en heel Nederland blijft de Elfstedentocht een nationale obsessie; bij elke kouwe winter wordt gespeculeerd over een mogelijke tocht.

De koudste tocht: 1963

De Elfstedentocht van 18 januari 1963 staat in de Nederlandse collectieve herinnering als de zwaarste tocht ooit. Temperatuur tussen -18 en -23 graden Celsius, met harde noordoostenwind die de gevoelstemperatuur tot ver onder -30 dreef. Sneeuwstormen verhinderden het zicht; veel deelnemers reden in groepjes om elkaar te helpen tegen de wind. Reinier Paping won als wedstrijdrijder in 10 uur 59 minuten – een ongelooflijke prestatie onder die omstandigheden. Van de circa 9.000 deelnemers finishten 69 wedstrijdrijders en 127 toerijders; rest moest uitstappen wegens uitputting, onderkoeling of opgeven. Twee deelnemers (Frans van der Vlies en Bauke Pander) overleden aan onderkoeling. Honderden anderen liepen ernstige verwondingen op, vooral aan tenen en vingers door bevriezing. 1963 wordt nog steeds genoemd als “Hel van ’63” en heeft de Nederlandse collectieve identiteit van wintertaaiheid vorm gegeven. Paping zelf werd Held van Friesland en is later op 89-jarige leeftijd (2017) overleden.

1985 en 1986: tweelingjaren

Op 21 februari 1985 vond de eerste Elfstedentocht in 22 jaar (sinds 1963) plaats. Het was een verrassing: na drie strenge winters in jaren 80 was de ijscondities eindelijk perfect. Op 21 februari werd de tocht gehouden, gewonnen door de boer Evert van Benthem (uit Sint Nicolaasga) in 6 uur 47 minuten. Recordaantal deelnemers (16.000+), perfecte weersomstandigheden (-15 graden, zonnig, geen wind). Net 11 maanden later, op 26 februari 1986, was er opnieuw perfect ijs. De tocht werd op het laatste moment uitgeroepen. Van Benthem won opnieuw, in 7 uur 1 minuut. Twee opeenvolgende jaren met Elfstedentocht na 22 jaar afwezigheid was uitzonderlijk. In 1986 deed de toenmalig 19-jarige kroonprins Willem-Alexander mee als “Willem van Buren” (oude familienaam, om als gewone deelnemer te kunnen rijden zonder media-aandacht). Hij finishte in 12 uur 55 minuten, in de groep toerijders, en kreeg zijn diploma. De Nederlandse pers ontdekte zijn deelname pas een week na de tocht.

1997: de laatste tocht

4 januari 1997. Na 11 jaar zonder Elfstedentocht (sinds 1986) was Nederland gespannen. De voorgaande dagen was er intens onderzoek naar ijsdikte op alle 200 km route. Op 3 januari werd de tocht officieel uitgeroepen. Henk Angenent uit Alphen aan den Rijn won als wedstrijdrijder in 6 uur 49 minuten – de snelste tijd ooit. Hij was zelf landbouwer, geen profschaatser; werkte als tomaten-kweker en trainde in zijn vrije tijd. Hij verdiende geen geld met de overwinning (Elfstedentocht heeft geen prijzengeld). Plotseling werd hij nationale held. In zijn boek “Tomaten op het ijs” beschreef hij later zijn ervaring. Het is sindsdien de laatste tocht; klimaatverandering maakt het steeds onwaarschijnlijker dat er ooit weer een Elfstedentocht komt. Wel zijn er aalternatieven: de Alternatieve Elfstedentocht op de Weissensee in Oostenrijk wordt elk jaar gereden, en in Canada is een Nederlandse Elfstedentocht-versie. Maar de echte op Friese binnenwater wachten we nog steeds.

Hoe wordt een Elfstedentocht uitgeroepen?

De KVFS in Leeuwarden beheert het hele proces. Eerst moet de winter koud genoeg zijn: minstens een week temperatuur onder -7 graden gemiddeld, met gepland verloop nog kouder. Dan komen de “rayonhoofden” – vrijwilligers die specifieke delen van de route inspecteren – in actie. Ze gaan met grote-meter-prikker op honderden plaatsen langs de route ijsdikte meten. Minimum vereiste is 15 cm overal; sommige zwakke plekken (over diepe meren, onder bruggen) zelden voldoende. Plekken met te dun ijs worden gemarkeerd en versterkt door extra koud waardoor het ijs aangroeit. Als alle rayonhoofden positief rapporteren, kan de KVFS-bestuur officieel “Tocht der Tochten” uitroepen. De aankondiging wordt traditioneel via Omroep Fryslân uitgezonden. De tocht moet binnen ~36-48 uur na uitroep gestart worden om kansen op weer te benutten. Logistiek: 16.000 deelnemers, 100+ koek-en-zopies, EHBO-posten, vrijwilligers. De totale organisatie kost 1-2 miljoen euro, gefinancierd door deelnemersgeld (~70 euro per persoon) en sponsoren.

Feiten die mensen verwisselen

• Elfstedentocht en Marathon Schaatsen. Verschillende dingen. Elfstedentocht: 200 km natuurijs door Friese steden, slechts bij heel koud weer. Marathon Schaatsen: 40km op kunstijs in stadion, regelmatig Wereldbeker-onderdeel.
• 1985 en 1986. Twee opeenvolgende jaren met Elfstedentocht, beide gewonnen door Evert van Benthem. Niet vaak in geschiedenis voorgekomen – meestal duren tochten 10-30 jaar.
• Wedstrijdrijders en toerijders. Wedstrijdrijders: ongeveer 300, racen om tijd, eindigen typisch in 7-8 uur. Toerijders: ruim 15.000, doen voor het diploma, kunnen 12+ uur over de tocht doen.
• Reinier Paping (1963) en Henk Angenent (1997). Beide Elfstedentocht-winnaars. Paping: tijd 10:59 onder extreme koude. Angenent: tijd 6:49 onder normale koude, snelste ooit.
• “Willem van Buren” en Willem-Alexander. Pseudoniem in 1986 zodat hij anonym kon deelnemen. Buren is een titel van Oranje-Nassau-familie.

Tips om de Elfstedentocht-feiten beter te onthouden

• De drie iconische tochten: 1963 (Hel van ’63, Paping, -18°C, 2 doden), 1985 (eerste in 22 jaar, Van Benthem), 1997 (laatste tot nu toe, Angenent).
• De 11 steden in volgorde vanaf Leeuwarden: Sneek, IJlst, Sloten, Stavoren, Hindeloopen, Workum, Bolsward, Harlingen, Franeker, Dokkum, terug naar Leeuwarden.
• De 15 officiële tochten: 1909, 1912, 1917, 1929, 1933, 1940, 1941, 1942, 1947, 1954, 1956, 1963, 1985, 1986, 1997.
• Belangrijke records: snelste tijd 6:49 (Angenent 1997), recordaantal deelnemers ~17.000 (1986), recordwinnaars Van Benthem (2x op rij 1985-1986).
• Voor de toekomst: alternatieve tochten (Weissensee Oostenrijk, Canada), klimaatverandering maakt nieuwe Friese tocht onwaarschijnlijk.

Vaak gestelde vragen

Waarom is er sinds 1997 geen Elfstedentocht meer?

Klimaatverandering. Voor een Elfstedentocht is minimaal een week temperaturen onder -7 graden Celsius nodig, met geen tussenliggende dooi-periode. Plus de hele 200 km route moet 15 cm dikke ijsbedekking hebben. Sinds 1997 zijn Nederlandse winters gemiddeld 2 graden Celsius warmer geworden dan in de periode 1960-1990. Strenge winters zijn nog steeds mogelijk maar veel zeldzamer; vooral het probleem is dat sterke koudegolven niet lang genoeg duren. Tussen 1997-2024 waren er meerdere “bijna-jaren” (2009, 2012, 2018, 2021) waar discussie was over een mogelijke tocht, maar nooit haalden alle 200 km de vereiste ijsdikte. Volgens KNMI-modellen wordt de kans op een Elfstedentocht door de eeuw heen steeds kleiner; in 2050 ongeveer 1 keer per 25 jaar, in 2100 misschien 1 keer per eeuw. Voor Friezen blijft het hoop levend; bij elke kouwe winter wordt de “Tocht-koorts” (Elfstedenkoorts) groot.

Hoe hard rijden Elfstedentocht-wedstrijdrijders?

De wedstrijd is een groepswedstrijd zonder uitslag-categorie tot de eindstreep. Gemiddeld tempo: 28-30 km/h voor topwinnaars, oftewel 7 uur over 200 km. Henk Angenents record-tijd van 6:49 in 1997 betekent een gemiddelde van 29,3 km/h – opmerkelijk hoog voor zo’n afstand op natuurijs met tegenwind. De wedstrijdrijders starten in een grote groep van ongeveer 300 mensen. Ze rijden in pelotons, vergelijkbaar met wielrennen, om aerodynamica te benutten. De groep splitst zich tijdens de tocht; bij elke stedenpassage gaan rijders eraf voor stempel-controle (en koek-en-zopie). De laatste 50-60 km wordt het meestal een uitputtingsstrijd; in de laatste 20 km maken vaak één of twee voorop. Tussentijdse sprints en strategische aanvallen maken de wedstrijd dramatisch. Toerijders hebben geen wedstrijd-element; zij willen alleen finishen voor het diploma. Hun gemiddelde tempo is 15-18 km/h, finish-tijden van 10-14 uur.

Wat staat er op het Elfstedentocht-diploma?

Een diploma is voor veel deelnemers het hele doel. Het is een kleurenprent met daarop: jaartal van de tocht, naam van de deelnemer, gemeente van de finisher, en officiële stempels van de elf bezochte steden (in volgorde). Gemaakt door speciale drukkers in Friesland. De vroege diploma’s (1909-1956) waren handgeschreven; sinds 1963 industrieel gedrukt. Voor verzamelaars zijn oude diploma’s zeer waardevol; een 1909-diploma (vermoedelijk niet meer dan 50 bestaan) kan duizenden euro’s opbrengen. Plus de “elf kruisjes” – kruisjes vermoedelijk op het diploma die elke stad markeren – hebben symbolische waarde. Familie van Elfstedentocht-deelnemers koesteren het diploma vaak generaties lang. Het is een soort wintersport-equivalent van een marathon-medaille; je hebt het gepresteerd, en het diploma is je bewijs voor altijd. Voor de 1997-tocht zijn er ongeveer 15.000 diploma’s uitgegeven.

Hoe wordt de hoop op een nieuwe Elfstedentocht levendig gehouden?

Op verschillende manieren. KVFS (Koninklijke Vereniging) bestaat nog steeds en houdt jaarlijkse jaarvergadering; ze hebben rayonhoofden klaar voor inspectie. Elke kouwe winter wordt “Elfstedenkoorts” groot: nieuws over ijsdikte, KNMI-koudegolven, gesproken in alle nationale media. Sinds 2018 ook een “App van de Tocht” voor live ijsdikte-updates. Er is ook een museum: het Elfstedenhal in Leeuwarden (geopend 1986) toont geschiedenis en voorwerpen. De Alternatieve Elfstedentocht op de Weissensee (Oostenrijk) gaat jaarlijks door en wordt door 5.000-10.000 Nederlandse schaatsers gereden, deels als “consolation tocht”. In Canada (Ottawa) is een Elfstedentocht-versie. Plus jaarlijkse Nederlands kampioenschap marathonschaatsen op natuurijs (bij milde winter helemaal niet, bij koude winter wel) en Tocht der Tochten-replica’s zoals de “Vechtdal-Tocht”. De geestelijke beleving van de Elfstedentocht leeft door, ook al wordt de echte tocht 27 jaar niet meer gereden.

Welke beroemde Nederlanders deden mee?

Veel. Naast Willem-Alexander (1986 als “Willem van Buren”) reden ook andere prominenten mee: o.a. politici (toenmalig minister Drees), kunstenaars (Piet Mondriaan had familie in Friesland en deed mee in 1933), atleten van andere sporten, schrijvers, journalisten. Voor mei 2024 reed de toenmalige burgemeester van Leeuwarden, Sybrand Buma, mee in een alternatieve schaatsversie. Voor 1997-tocht was Femke Halsema een prominente deelnemer (toen nog parlementariër, vandaag burgemeester Amsterdam). Voor de meeste Nederlanders is de Elfstedentocht meer dan een sportevenement: het is een rite van passage. “Ik heb de Elfstedentocht uitgereden” is een levenlange opschepactie. Tegelijk is het ook een uitputtende test van wil en uithoudingsvermogen – vele deelnemers vertellen het als hun zwaarste fysieke ervaring ooit. Tot 2024 reden ongeveer 250.000-300.000 Nederlanders in totaal de tocht uit; sommige meerdere keren.

Andere quizzen die hierbij passen

Voor andere Nederlandse schaatsverhalen: Nederlandse schaatsers door de jaren. Voor Friese stedenkennis: Topografie van Nederland.