De Bataafse en Franse tijd

De Bataafse Omwenteling van 1795

In de winter van 1794-1795 was Nederland kwetsbaarder dan ooit. De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden had zich politiek gefossiliseerd in een regenten-oligarchie, economisch was de Gouden Eeuw al een eeuw voorbij, en militair was het land verzwakt door interne tegenstellingen tussen Orangisten (Oranje-aanhangers) en Patriotten (hervormingsgezinden onder Franse Verlichtingsinvloed). Op 27 december 1794 trok het Franse Revolutionair Leger onder generaal Charles Pichegru de bevroren Maas over. De Hollandse Waterlinie, oorspronkelijk een ondoordringbare verdediging door onderwater zetten van land, was nu één groot bevroren oppervlak waar Franse troepen, paarden en kanonnen vrolijk overheen liepen. Op 16 januari 1795 staken Franse cavaleristen via het ijs over de Lek; op 18 januari was Utrecht ingenomen. Diezelfde dag vluchtte stadhouder Willem V met zijn gezin in een eenvoudige Scheveninger pinkenschuit (vissersbootje) naar Engeland. Een dag later, op 19 januari 1795, riepen patriottische comités in Amsterdam de Bataafse Republiek uit. Een einde aan ruim twee eeuwen Oranje-stadhouderschap, in één nacht, vrijwel zonder strijd.

Patriotten en hun nieuwe staat

De Patriotten waren al sinds 1781 actief, geïnspireerd door de Amerikaanse en (later) Franse Revoluties. Ze wilden burgerlijke gelijkheid, hervormde regenten-oligarchie, gekozen vertegenwoordiging, vrijheid van pers en godsdienst. Onder de Bataafse Republiek kregen ze hun kans. Op 1 maart 1796 kwam de eerste verkozen Nationale Vergadering bij elkaar in de Trêveszaal van het Binnenhof in Den Haag, met 124 leden gekozen door mannen die belasting betaalden. Voor het eerst in de Nederlandse geschiedenis: een nationaal parlement, gekozen door (een deel van) het volk. Naast politieke hervormingen kwamen er praktische: rooms-katholieken, doopsgezinden en joden kregen volledige burgerrechten, gilden werden afgeschaft, de Republiek werd één eenheidsstaat in plaats van zeven losse gewesten. Maar de Patriotten waren intern verdeeld: Federalisten wilden de oude provinciale autonomie behouden, Unitarissen wilden een centralistische eenheidsstaat. In de jaren 1796-1801 volgden vijf staatsgrepen waarin verschillende factieën elkaar afwisselden. De oorspronkelijke democratische ambitie verzande in chaos en Franse marionettenpolitiek. Vanaf 1801 werd het Staatsbewind van vijf raadspensionarissen ingesteld; in 1805 nam Rutger Jan Schimmelpenninck als enige raadpensionaris met vrijwel dictatoriale bevoegdheden de leiding over.

Het Koninkrijk Holland van Lodewijk Napoleon

In 1806 besloot Napoleon dat hij genoeg had van Hollands republikeins gespartel. Hij maakte van Nederland een formele monarchie binnen zijn keizerrijk, met zijn jongere broer Lodewijk als koning. Het Koninkrijk Holland was opmerkelijk genoeg een serieus koninkrijk, met eigen wetten, eigen ministers, eigen hofhouding. Lodewijk, zelf 28 jaar oud bij zijn aantreden, nam zijn rol bijzonder serieus. Hij leerde Nederlands (al sprak hij het beruchte slecht: “Iek ben Konijn van Olland”, zo zou hij hebben gezegd), bezocht alle provincies, verbleef niet alleen in Amsterdam maar ook in Utrecht (de Soestdijk-paleizen) en Haarlem. Hij richtte het Rijksmuseum op (1808, eerst Koninklijk Museum genoemd), maakte het oude Stadhuis op de Dam tot zijn paleis (vandaag nog Paleis op de Dam), gaf opdracht tot de Watersnoodhulp van 1809 (overstroming Maas), en weigerde Napoleons bevelen om Hollandse jonge mannen voor de Franse legers te leveren. Op 1 juli 1810 dwong Napoleon hem af te treden. Lodewijk leefde nog 36 jaar in ballingschap (Rome, Florence), schreef boeken en bleef zich altijd “Lodewijk d’Olanda” noemen. Zijn zoon werd in 1852 Napoleon III, keizer van Frankrijk.

Drie jaar volledige Franse annexatie

Tussen 9 juli 1810 en 16 november 1813 was Nederland geen land meer. Het werd opgesplitst in zeven Franse departementen (Bouches-de-la-Meuse, Zuyderzée, Bouches-de-l’Yssel, Frise, Ems-Occidental, Ems-Oriental en Bouches-du-Rhin) en werd direct vanuit Parijs bestuurd. Voor het eerst in eeuwen werd Nederland niet meer als zelfstandige staat erkend. De impact was enorm en niet alleen negatief. De Franse tijd voerde structuren in die tot vandaag de Nederlandse staat vormen: de burgerlijke stand (geboorten, huwelijken en sterfgevallen werden voor het eerst door de overheid geregistreerd in plaats van door de kerk), het kadaster (eigendomsregistratie), de Code Napoléon (basisstructuur van het Nederlandse civielrecht), de gemeentegeografie (alle gemeenten kregen vaste grenzen en burgemeesters), het decimaal metriek stelsel, en de eerste echte nationale belasting-administratie. Aan de andere kant kwam de dienstplicht, voor de eerste keer ooit in Nederland: jonge mannen werden in 1812 vrijwel allemaal opgeroepen voor de Russische veldtocht van Napoleon. Van de circa 15.000 Nederlanders die meeliepen keerde minder dan 10% terug. Daarnaast werd de Hollandse handel verwoest door het Continentaal Stelsel (verbod op handel met Engeland, vanaf 1806): de Amsterdamse haven raakte vrijwel leeg, banken gingen failliet, de armoede groeide explosief.

Daendels op Java

Een opmerkelijk hoofdstuk van de Franse tijd speelt zich aan de andere kant van de wereld af, op Java. In 1807 stuurde Lodewijk Napoleon de Bataafse oud-revolutionair Herman Willem Daendels als gouverneur-generaal naar Nederlands-Indië, met de opdracht om Java tegen Britse invasie te beschermen. Daendels deed dat met meedogenloze efficiëntie. In twee jaar tijd liet hij de Grote Postweg aanleggen, een 1.000 km lange weg van Anyer in West-Java tot Panarukan in Oost-Java. De weg werd in record-tempo aangelegd met dwangarbeid: 12.000 tot 15.000 Javaanse boeren stierven aan honger, malaria of ongelukken tijdens de aanleg. De weg maakte snelle militaire en post-verbinding mogelijk en bestaat vandaag nog (deels als de Pantura-route). Daendels reorganiseerde verder het Indisch bestuur, schafte oude feodale Javaanse adel-privileges af, bouwde forten langs de kust en stichtte nieuwe steden zoals Meester Cornelis (vandaag Jatinegara). In 1811 werd Daendels door Napoleon vervangen. Drie maanden later veroverden de Britten Java; tussen 1811 en 1816 was Indonesië Brits, onder gouverneur Stamford Raffles (later stichter van Singapore). Pas met het Verdrag van Londen 1814 keerde Java terug naar Nederland.

Het einde: Leipzig en de terugkeer van Oranje

Het keerpunt voor Napoleon kwam in 1812-1813. De rampzalige Russische veldtocht (Grande Armée vertrok met 600.000 man, keerde terug met 100.000), gevolgd door de Slag bij Leipzig in oktober 1813 (Napoleons grootste nederlaag tot dan toe), brak zijn macht in Europa. Russische, Pruisische en Zweedse troepen rukten westwaarts op. Eind november 1813 stak de Russische generaal Alexander von Benckendorff met cavalerie de Duits-Nederlandse grens over. Franse troepen trokken zich snel terug, vaak chaotisch. In Den Haag ontstond een vacuüm. Op 17 november riep een driemanschap (Gijsbert Karel van Hogendorp, Frans Adam van der Duyn van Maasdam en Leopold van Limburg Stirum) zichzelf uit tot “Voorlopig Bewind”; op 21 november riepen ze het herstel van het Huis van Oranje uit. Willem Frederik (zoon van Willem V) zat in ballingschap in Berlijn; de drie heren stuurden hem een delegatie met de uitnodiging. Op 30 november 1813 stapte hij in Scheveningen aan land, op het strand dat 18 jaar eerder zijn vader was ontvlucht. “Ik aanvaard wat mij geboden wordt”, zou hij gezegd hebben. Maar hij weigerde te terugkeren als stadhouder; hij wilde koning worden. Op 2 december verklaarde hij zichzelf tot “soevereine vorst”. Op 30 maart 1814 werd hij in de Nieuwe Kerk in Amsterdam ingehuldigd; op het Wener Congres van 1815 werd hij officieel koning van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (Nederland + België).

Feiten die mensen verwisselen

• Bataafse Republiek en Bataafs Gemenebest. Allebei dezelfde Nederlandse staat (1795-1806), maar in verschillende fases. Bataafse Republiek (1795-1801): democratische experimentfase met verkozen Nationale Vergadering. Bataafs Gemenebest (1801-1806): autoritairder, met eerst Staatsbewind van vijf en daarna Schimmelpenninck als enige raadpensionaris. Soms gebruikt men “Bataafse Tijd” voor de hele 11 jaar.
• Koninkrijk Holland en Koninkrijk der Nederlanden. Twee verschillende koninkrijken. Het Koninkrijk Holland (1806-1810) was Napoleontisch met Lodewijk als koning, omvatte alleen het noorden. Het Koninkrijk der Nederlanden (vanaf 1813/1815) is post-Napoleontisch met Oranje en omvatte tot 1830 ook België en Luxemburg.
• Lodewijk Napoleon en Napoleon Bonaparte. Broers, niet dezelfde persoon. Napoleon Bonaparte was keizer van Frankrijk, leefde 1769-1821, stierf op Sint-Helena. Lodewijk Napoleon was zijn vier jaar jongere broer, koning van Holland 1806-1810, leefde 1778-1846, stierf in Italië.
• Stadhouder Willem V en koning Willem I. Vader en zoon. Willem V (1748-1806) was de laatste stadhouder, vluchtte in 1795 naar Engeland. Zijn zoon Willem Frederik (1772-1843) keerde in 1813 terug en werd in 1815 koning Willem I. Twee verschillende personen die regelmatig met elkaar worden verwisseld.
• Code Napoléon en de Nederlandse grondwet. Twee verschillende wetten. Code Napoléon (1804 in Frankrijk, 1811 in Nederland ingevoerd) is een burgerlijk wetboek dat huwelijk, erfenis, eigendom en contracten regelt. De Nederlandse grondwet (1814) is een staatsrechtelijk document over de organisatie van de monarchie. Code Napoléon vormt nog steeds de basis van het Nederlandse Burgerlijk Wetboek; de grondwet is sindsdien tien keer ingrijpend herzien.
• Patriotten en patriottenfamilies van later. “Patriotten” in deze periode zijn specifiek de anti-Oranje, anti-regenten hervormingsbeweging uit 1781-1795. Niet te verwarren met “vaderlanders” of “patriotten” in de algemene zin van vandaag.
• De grondwet van 1814 en die van 1848. Twee verschillende Nederlandse grondwetten. 1814 (eerste, onder Willem I) creëerde de constitutionele monarchie maar gaf de koning verreweg de meeste macht. 1848 (onder Willem II, na Europese revoluties) maakte van Nederland een echte parlementaire democratie met ministeriële verantwoordelijkheid. Schrijver Johan Rudolf Thorbecke.

Tips om de Bataafse en Franse tijd beter te onthouden

• De vier fases: Bataafse Republiek (1795-1801, democratische experimentfase), Bataafs Gemenebest (1801-1806, autoritair Schimmelpenninck), Koninkrijk Holland (1806-1810, Lodewijk Napoleon), Franse annexatie (1810-1813, geen Nederland meer).
• Datums om vast te knopen: januari 1795 (Bataafse Omwenteling, Willem V vlucht), 1806 (Koninkrijk Holland), 1810 (Franse annexatie), 1812 (Russische veldtocht, ondergang Grande Armée), november 1813 (Russische troepen, Voorlopig Bewind, Willem I land aan), 1814 (eerste grondwet), 1815 (Waterloo, Wener Congres, Verenigd Koninkrijk der Nederlanden).
• Vier vorstelijke namen: Willem V (stadhouder, vluchtte 1795), Lodewijk Napoleon (koning van Holland 1806-1810), Napoleon Bonaparte (keizer van Frankrijk, geen koning van Nederland), Willem I (eerste koning der Nederlanden vanaf 1813).
• Blijvende erfenissen van de Franse tijd: burgerlijke stand, kadaster, Code Napoléon (basis Burgerlijk Wetboek), metriek stelsel, gemeentegeografie, eerste decimale valuta, dienstplicht (later afgeschaft), en de Nederlandse vlag-rangschikking rood-wit-blauw (sinds 1796 officieel).
• Drie hoofdrolspelers naast Lodewijk Napoleon: Rutger Jan Schimmelpenninck (raadpensionaris 1805-1806, autoritair maar competent), Herman Willem Daendels (gouverneur-generaal van Java, Grote Postweg), Gijsbert Karel van Hogendorp (Driemanschap, riep Oranje uit in 1813).

Vaak gestelde vragen

Was de Bataafse Omwenteling een echte revolutie?

Strikt genomen nee, eerder een Franse importrevolutie. Een echte Nederlandse revolutie was in 1787 al ineengeklapt: toen patriotten in Utrecht en elders waren opgestaan tegen stadhouder Willem V, kwam Pruisen op verzoek van Willems vrouw Wilhelmina (zus van de Pruisische koning) tussenbeide, en de patriottenbeweging werd hard onderdrukt. Veel patriotten vluchtten naar Frankrijk en wachtten daar acht jaar tot de Franse Revolutionaire legers hun terugkeer mogelijk maakten. In januari 1795 ging dat dus: Franse troepen trokken Nederland binnen, patriotten kwamen mee, riepen vanuit Amsterdam de Bataafse Republiek uit. Tegelijk was het wel een echte ommekeer: religieuze gelijkheid voor katholieken en joden, afschaffing gilden, gekozen Nationale Vergadering, eenheidsstaat in plaats van confederatie. Maar het werd nooit een autonome Nederlandse revolutie zoals de Franse of Amerikaanse; het bleef altijd onder Franse controle. Marx noemde het “een revolutie geïmporteerd op Franse bajonetten”.

Was Lodewijk Napoleon een goede koning?

Vergelijkbare oordelen zijn hard, maar de meeste historici komen tot een positief eindcijfer. Lodewijk nam zijn rol als koning van Holland onverwacht serieus. Hij weigerde Hollandse soldaten te leveren voor Napoleons Russische veldtocht (een directe ongehoorzaamheid aan zijn keizerlijke broer). Hij bouwde aan een nationale Nederlandse cultuur: stichtte het Rijksmuseum (1808), het Koninklijk Nederlands Instituut van Wetenschappen, Letteren en Schone Kunsten (voorloper van de KNAW), het eerste landelijk armenfonds. Hij reisde door alle provincies en sprak het Nederlands ondanks zijn beruchte uitspraak. Bij de Leidse buskruitramp van 12 januari 1807 (waarbij in het centrum van Leiden 151 mensen omkwamen) reisde hij meteen heen, sliep bij slachtoffers thuis, organiseerde herstel. Toen Napoleon hem afzette in 1810 vroegen veel Hollandse regenten of hij niet alsnog kon blijven. Hij weigerde, ging in ballingschap, en bleef de rest van zijn leven goederen aan Hollandse kennissen en armen sturen. Vandaag staat zijn standbeeld in Tilburg en is hij in officiële Nederlandse koningslijsten opgenomen als “Lodewijk I, koning van Holland”.

Wat is er over van de Franse tijd in het huidige Nederland?

Heel veel structureel. Het Nederlandse Burgerlijk Wetboek bouwt nog steeds op de Code Napoléon van 1804/1811 (delen ervan zijn pas in de jaren ’90 vervangen door eigen Nederlands recht). De burgerlijke stand functioneert sinds 1811 onveranderd in principe. Het kadaster bestaat sinds 1813. De gemeenten kregen toen voor het eerst vaste grenzen, een burgemeester (toen “maire”) en een gemeenteraad. Het metriek stelsel (meters, kilo’s, liters) verving in 1820 definitief de honderden lokale Hollandse maten. De Nederlandse vlag werd in 1796 onder de Bataafse Republiek officieel rood-wit-blauw bevestigd (de oude prinsenvlag rood-wit-oranje werd afgeschaft). Veel familieerfgrenzen, kadastergegevens en geboorte-akten van vandaag gaan letterlijk terug op Franse registratiemodellen uit 1811. De Nederlandse rechtsstaat zoals we die nu kennen begint in essentie in 1811, niet in 1813.

Hoe slecht was de economische toestand van Nederland?

Catastrofaal. De Franse tijd was economisch een van de zwartste hoofdstukken uit de Nederlandse geschiedenis. Het Continentaal Stelsel (handelsverbod met Engeland vanaf 1806) sloeg de Hollandse handel – voor twee eeuwen het hart van de Nederlandse welvaart – in één klap dood. De Amsterdamse haven, ooit de grootste van Europa, lag vrijwel leeg. Banken gingen failliet. De VOC was al in 1799 geliquideerd; de Nederlands-Indische bezittingen vielen in 1811 in Britse handen. De graanprijzen explodeerden door slechte oogsten en blokkade. Volgens schattingen daalde het Nederlandse nationaal inkomen tussen 1795 en 1813 met 40-50%. De armoede explodeerde: tegen 1813 leefde naar schatting 30% van de Hollandse stadsbevolking van bedeling. Er was constante hongerwinter, met uitbraken van tyfus en cholera. Tegelijk drukte Frankrijk hoge belastingen en eiste financiële bijdragen aan de oorlogen. De Bataafse en Franse tijd is misschien wel de armste periode in de Nederlandse geschiedenis tussen 1500 en 1940. Pas na 1850 zou de Nederlandse economie de welvaart van vóór 1795 weer evenaren.

Hoe leeft de Franse tijd vandaag in Nederland?

Verrassend weinig in publieke herdenking, hoewel structureel zeer belangrijk. Er zijn geen nationale herdenkingsdagen voor de Bataafse Omwenteling, de Franse annexatie of de Oranje-terugkeer van 1813. Wel hebben veel steden monumenten of straatnamen: Patriottenstraten in Utrecht en Amsterdam, Schimmelpenninck-pleinen in Deventer en Amsterdam, een Daendels-standbeeld in Hattem (zijn geboortestad). Het Paleis op de Dam in Amsterdam is sinds 1808 onafgebroken in koninklijke handen geweest. De erfenis is vooral juridisch en administratief: elke keer dat je je trouwakte ophaalt of bij de gemeente je adres wijzigt, gebruik je systemen die in 1811 zijn opgezet. In de Nederlandse cultuur is Lodewijk Napoleon een sympathieke historische randfiguur geworden, vaak afgebeeld in negatieve achterlicht door zijn karikaturale “Iek ben Konijn”-uitspraak, maar bij historici positief gewaardeerd. In 2013 herdacht Nederland het “200 jaar Koninkrijk” via een uitgebreid programma; sindsdien is er wat meer aandacht voor het 1813-moment, maar de Franse tijd zelf blijft een ondergewaardeerd hoofdstuk in de publieke geschiedenis.

Andere geschiedenisquizzen die hierbij passen

De Franse tijd kwam direct na De Gouden Eeuw, na het einde van De VOC in 1799. Voor de wortels van de Republiek: De Tachtigjarige Oorlog. Voor moderne Nederlandse rampen: De Watersnoodramp of Tweede Wereldoorlog in Nederland.