De Tachtigjarige Oorlog

Waar de Tachtigjarige Oorlog over ging

De Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) was geen oorlog tussen twee landen, maar een opstand binnen de Spaanse Habsburgse rijk. De Zeventien Provinciën van de Nederlanden, vandaag verspreid over Nederland, België, Luxemburg en delen van Noord-Frankrijk en West-Duitsland, waren sinds 1556 een bezitting van Filips II van Spanje. Drie problemen liepen op tot een breekpunt. Ten eerste de godsdienst: het calvinisme groeide snel onder ambachtslieden en kooplieden, terwijl Filips II als orthodox-katholiek de inquisitie aanscherpte met ketterijwetten waarop de doodstraf stond. Ten tweede de belastingen: Filips wilde een staand leger financieren via een nieuwe Tiende Penning op alle handelstransacties, wat de Nederlandse koopmansstand woedend maakte. Ten derde de hoge adel: edelen als Willem van Oranje, Lamoraal van Egmond en Filips van Hoorne voelden zich gepasseerd door Spaanse adviseurs in Brussel, vooral kardinaal Granvelle. In 1565-1566 leidde dit tot het Smeekschrift der Edelen, een verzoek om verzachting van de ketterwetten dat door landvoogdes Margaretha van Parma met “ce ne sont que des gueux” werd afgewimpeld (“het zijn maar bedelaars”). De opstandelingen droegen vanaf dat moment trots de naam “Geuzen”.

Het wonderjaar 1566 en de Beeldenstorm

1566 staat bekend als het “wonderjaar”. Calvinistische hagepreken trokken duizenden mensen in de buitenlucht. Op 10 augustus 1566 brak in Steenvoorde (West-Vlaanderen) de Beeldenstorm uit: aanhangers van het calvinisme vernielden katholieke beelden, glas-in-loodramen, altaren en kerkmeubilair als symbolen van afgoderij. Binnen zes weken sloeg de Beeldenstorm over naar de Hollandse en Zeeuwse steden. Honderden kerken werden van binnen geheel of gedeeltelijk gesloopt, waaronder de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal van Antwerpen. Filips II besloot tot harde repressie. Hij stuurde de hertog van Alva met 10.000 Spaanse soldaten naar de Nederlanden, die in augustus 1567 in Brussel aankwam. Alva zette de “Raad van Beroerten” op (door tegenstanders bijgenaamd “Bloedraad”), een tribunaal dat in zes jaar tijd ruim 12.000 doodvonnissen velde tegen vermeende ketters en opstandelingen. Op 5 juni 1568 liet Alva op de Grote Markt in Brussel de hooggeplaatste edelen Egmond en Hoorne onthoofden, formeel wegens majesteitschennis. Willem van Oranje, die zich tijdig in Duitsland in veiligheid had gebracht, werd bij verstek tot landverrader verklaard.

Den Briel en de keer ten gunste van de Opstand

Vanaf 1568 voerden Willem van Oranje en zijn broers (Lodewijk, Adolf en Hendrik) vanuit Duitsland kleine invallen uit. Op 23 mei 1568 won Lodewijk van Nassau de Slag bij Heiligerlee in Groningen, waarmee de oorlog volgens latere historici officieel begon. Maar zijn broer Adolf sneuvelde, en twee maanden later werd Lodewijk verpletterd bij Jemmingen. De jaren daarna verliepen voor de opstand teleurstellend. Het kantelpunt kwam onverwacht op 1 april 1572. De Watergeuzen (door Spanje als piraten beschouwde opstand-zeelieden) verloren hun Engelse havens toen koningin Elisabeth I hen wegjoeg, en zochten een nieuwe basis. Onder Lumey van der Marck namen ze op een windstille zondag de slecht verdedigde stad Den Briel in Zuid-Holland in. Binnen weken volgden Vlissingen, Enkhuizen, Hoorn, Alkmaar en tientallen andere Hollandse en Zeeuwse steden zich aan. Holland en Zeeland erkenden Willem van Oranje als hun stadhouder. Vanaf dat moment had de Opstand een geografisch hartland. De Spaanse pogingen om die te heroveren leidden tot beruchte belegeringen: Haarlem viel na een belegering van zeven maanden (1573), maar Leiden hield het in 1574 vol en werd ontzet door de geuzen die over ondergelopen land naar de stad voeren, na het doorbreken van de dijken.

De splitsing van de Nederlanden

Aanvankelijk hoopte Willem van Oranje op een verenigde opstand van alle Zeventien Provinciën, ongeacht religie. De Pacificatie van Gent (8 november 1576), gesloten na de “Spaanse Furie” waarbij muitende Spaanse soldaten Antwerpen geplunderd hadden (7.000 doden in drie dagen), verenigde tijdelijk alle provincies tegen Spanje. Maar de religieuze verschillen werden onoverbrugbaar. Op 6 januari 1579 sloten de katholieke zuidelijke provincies de Unie van Atrecht en zochten weer toenadering tot Spanje. Drie weken later, op 23 januari 1579, sloten Holland, Zeeland, Utrecht, Gelderland en de Friese landen de Unie van Utrecht. Dit verbond werd de basis van de latere Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Op 26 juli 1581 tekende de Staten-Generaal in Den Haag het Plakkaat van Verlatinghe, een document dat verklaarde dat Filips II zijn eigen volk tirannisch had behandeld en daarom zijn recht op de troon had verloren. Een verklaring die 200 jaar later inspireerde tot de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring. Vanaf 1581 was de Republiek de facto onafhankelijk, al duurde het tot 1648 voordat Spanje dat formeel erkende.

De moord op Willem van Oranje

Filips II zette in 1580 een prijs van 25.000 goudschijven op het hoofd van Willem van Oranje. Hij beloofde adel en land erbij. Vier jaar later, op 10 juli 1584, slaagde de katholieke Franc-Comté-burger Balthasar Gerards. Hij wist zich door te dringen tot het Prinsenhof in Delft, het oude Sint-Agathaklooster waar Willem verbleef. Tijdens de lunch schoot Gerards Willem in de borst en buik met een pistool. Willems beroemde laatste woorden zouden zijn geweest: “Mijn God, mijn God, heb medelijden met mij en met dit arme volk.” Gerards werd direct gepakt, dagenlang gemarteld en op 14 juli 1584 op de Delftse markt geëxecuteerd, geradbraakt en gevierendeeld. Willem werd in de Nieuwe Kerk in Delft begraven, waar sindsdien alle Oranje-Nassau-koningen worden bijgezet. Zijn zoon Maurits, toen 17 jaar oud, nam het militaire commando over. Onder leiding van Maurits werd het Staatse leger in de jaren daarna fundamenteel hervormd: betere bewapening, strakke discipline, regelmatige soldijuitbetaling en moderne tactiek (de “Maurits-formaties” met dunne linies en muziek-getimede salvo’s) maakten het Staatse leger het meest moderne van Europa.

Tussen Twaalfjarig Bestand en hervatting

Onder Maurits en raadpensionaris Johan van Oldenbarnevelt won de Republiek in 1600 de Slag bij Nieuwpoort en in 1607 een grote zeeslag bij Gibraltar. Spanje, financieel uitgeput door zijn oorlogen op meerdere fronten, stelde een wapenstilstand voor. Het Twaalfjarig Bestand (1609-1621) was officieel geen erkenning van de Republiek, maar Spanje moest de facto onderhandelen met “de heren van de Verenigde Nederlanden” als gelijken. De Republiek gebruikte de bestandsjaren om de VOC verder uit te bouwen en internationale handel te ontplooien tot in Indonesië en Japan. Binnenlands ontstond echter een religieus-politieke crisis tussen rekkelijke Remonstranten (Arminianen, onder bescherming van Oldenbarnevelt) en strenge Contraremonstranten (Gomaristen, gesteund door stadhouder Maurits). In 1618 grijp Maurits in: Oldenbarnevelt werd op het Binnenhof gearresteerd en op 13 mei 1619 onthoofd na een proces dat zonder juridische basis was. Hugo de Groot, Oldenbarnevelts beschermeling, werd tot levenslang veroordeeld in Slot Loevestein maar ontsnapte in 1621 in een boekenkist. Na het verloop van het Bestand in april 1621 hervatte de oorlog. Spinola heroverde in 1625 Breda voor Spanje, een gebeurtenis die Velázquez vereeuwigde in zijn schilderij Las Lanzas.

Frederik Hendrik en de Vrede van Münster

Toen Maurits in 1625 stierf werd zijn halfbroer Frederik Hendrik stadhouder. Hij kreeg de bijnaam “Stedendwinger” door zijn succesvolle belegeringen: ‘s-Hertogenbosch (1629, een geweldige propagandakroon na 80 jaar Spaanse controle), Maastricht (1632), Breda (heroverd in 1637) en daarna Sas van Gent, Hulst en delen van Vlaams-Brabant. Aan de zeekant boekte de Republiek grote overwinningen. Piet Hein veroverde in 1628 de Spaanse Zilvervloot bij de Baai van Matanzas op Cuba, een buit van 11,5 miljoen gulden, ongeveer twee jaar Republiek-budget. Maarten Tromp vernietigde in oktober 1639 in de Slag bij Duins (bij het Engels Kanaal) vrijwel de hele Spaanse Atlantische vloot. Spanje was nu uitgeput, en sinds 1640 ook zijn Portugese kolonie kwijt en in oorlog met Frankrijk. De internationale Westfalen-vredesonderhandelingen begonnen in 1644. De Spaans-Nederlandse vrede werd op 30 januari 1648 in Münster ondertekend en geratificeerd op 15 mei. Spanje erkende voor het eerst de onafhankelijkheid van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. De zuidelijke provincies (de huidige Belgische gewesten plus Luxemburg) bleven Spaans en katholiek. De Tachtigjarige Oorlog was voorbij.

Feiten die mensen verwisselen

• Beeldenstorm (1566) en Pacificatie van Gent (1576). Tien jaar verschil. De Beeldenstorm was de protestantse vernieling van katholieke beelden in kerken, gevolgd door Alva’s repressie. De Pacificatie van Gent was een politieke verzoening tussen alle Nederlandse gewesten na de Spaanse Furie, tijdelijk gericht tegen Spanje.
• Unie van Utrecht en Unie van Atrecht (beide 1579). Drie weken na elkaar gesloten, met tegenovergestelde politiek. Unie van Atrecht (6 januari): de katholieke zuidelijke provincies zochten weer aansluiting bij Spanje. Unie van Utrecht (23 januari): de overwegend protestantse noordelijke provincies vormden het verbond dat de Republiek zou worden.
• Plakkaat van Verlatinghe (1581) en Vrede van Münster (1648). Tussen die twee zat 67 jaar. Het Plakkaat van Verlatinghe was een eenzijdige Nederlandse verklaring dat Filips II niet langer hun koning was. De Vrede van Münster was de tweezijdige Spaans-Nederlandse erkenning van die onafhankelijkheid. De Republiek bestond dus officieel sinds 1581, maar werd pas in 1648 door Spanje formeel erkend.
• Willem van Oranje en Willem de Zwijger. Dezelfde persoon. “Willem van Oranje” verwijst naar zijn titel als Prins van Oranje (een Frans vorstendom dat hij op zijn elfde erfde). “De Zwijger” was zijn bijnaam, niet omdat hij weinig sprak, maar wegens zijn diplomatieke voorzichtigheid in lastige gesprekken.
• De hertog van Alva en de hertog van Parma. Twee verschillende Spaanse landvoogden. Alva (Fernando Álvarez de Toledo) was de eerste, berucht om zijn Bloedraad en wreedheid (1567-1573). Parma (Alessandro Farnese) was de derde militaire opvolger en juist briljant militair en diplomaat (1578-1592), die vrijwel alle zuidelijke steden heroverde.
• Maurits van Nassau en Frederik Hendrik. Halfbroers, beiden zoons van Willem van Oranje uit verschillende huwelijken. Maurits (1567-1625, uit Willems tweede huwelijk met Anna van Saksen) was stadhouder tot 1625, militair vernieuwer. Frederik Hendrik (1584-1647, uit Willems vierde huwelijk met Louise de Coligny) was zijn opvolger, bijgenaamd “Stedendwinger”.
• Watergeuzen en Geuzen. “Geuzen” was de algemene naam voor de opstandelingen, afgeleid van het Franse “gueux” (bedelaars). Watergeuzen specifiek waren de zeevarende opstandelingen die vanuit Engelse havens op Spaanse schepen kaapten. Zij namen op 1 april 1572 Den Briel in en gaven de Opstand zijn eerste geografische basis.

Tips om de Tachtigjarige Oorlog beter te onthouden

• De vier fases: aanloop (1566 Beeldenstorm, Alva, terreur), eerste opstand (1568-1576, Willem van Oranje, val van Den Briel, beleg Leiden), splitsing en onafhankelijkheid (1576-1609, Pacificatie van Gent, Unie van Utrecht, Plakkaat van Verlatinghe, dood Willem), hervatting en afronding (1621-1648, Frederik Hendrik, Vrede van Münster). Het Twaalfjarig Bestand (1609-1621) zit ertussen.
• Datums om vast te knopen: 1566 (Beeldenstorm), 1568 (begin oorlog, Heiligerlee), 1 april 1572 (Den Briel), 1574 (Ontzet Leiden), 1576 (Spaanse Furie, Pacificatie Gent), 1579 (Unie van Utrecht), 1581 (Plakkaat van Verlatinghe), 1584 (moord Willem), 1609-1621 (Bestand), 1648 (Vrede van Münster).
• De vier stadhouders aan opstandszijde: Willem van Oranje (de Zwijger, 1572-1584), Maurits van Nassau (militair vernieuwer, 1585-1625), Frederik Hendrik (de Stedendwinger, 1625-1647), Willem II (kort, stierf in 1650).
• De vier Spaanse landvoogden aan tegenstandzijde: Margaretha van Parma (tot 1567), Alva (1567-1573), Requesens (1573-1576), Don Juan van Oostenrijk (1576-1578), Parma (1578-1592). Daarna Albert en Isabella, Spinola als militair, en de laatste landvoogden.
• De zeven provincies van de Republiek na 1648: Holland (verreweg de machtigste), Zeeland, Utrecht, Gelderland, Overijssel, Friesland, Groningen. Plus de “Generaliteitslanden” (Brabant, Limburg, Vlaanderen-Staats), zonder eigen stem maar wel onder Republiek-bestuur.

Vaak gestelde vragen

Was het echt tachtig jaar?

Niet helemaal. De naam “Tachtigjarige Oorlog” is een latere uitvinding, voor het eerst rond 1740 gebruikt en in de 19e eeuw populair gemaakt door historicus Robert Fruin. De oorlog wordt traditioneel geteld van 1568 (Slag bij Heiligerlee, eerste opstandsoverwinning) tot 1648 (Vrede van Münster, formele erkenning). Dat is precies 80 jaar. Maar het Twaalfjarig Bestand (1609-1621) was officieel geen oorlog maar wapenstilstand, dus eigenlijk werd er actief gevochten 68 jaar. Sommige historici beginnen de oorlog liever in 1566 (Beeldenstorm) of 1572 (val van Den Briel) en eindigen hem in 1581 (Plakkaat van Verlatinghe), als je puur naar het Nederlandse perspectief kijkt. De “tachtig jaar” is dus een afgeronde, sympathieke nationale naam, niet een precies historisch feit.

Waarom hield Spanje het zo lang vol?

Filips II en zijn opvolgers zagen het verlies van de Nederlanden als religieuze en dynastieke catastrofe. Verlies aan ketters zou niet alleen een kostbare bezitting kosten, maar ook hun goddelijk mandaat als katholieke kampioenen ondermijnen. Daarnaast vormden de Nederlanden geografisch de cruciale schakel tussen Spaans Italië en het Spaans-Habsburgse Rijk: zonder de Spaanse Weg via de Alpen, Lotharingen en de Nederlanden was Habsburg moeilijk te besturen. En militair leek Spanje, met zijn beroemde Tercio-formaties, in de 16e eeuw onverslaanbaar. Toch raakte Spanje uitgeput. De Spaanse staat ging in 1557, 1575, 1596, 1607, 1627, 1647 en 1652 failliet. De zilvervloten uit Amerika konden de oorlogen op meerdere fronten (Nederlanden, Frankrijk, Ottomaanse Rijk, Engeland) niet bekostigen. Vanaf 1640 verloor Spanje ook nog zijn Portugese kroon en kwam in oorlog met Frankrijk. Uiteindelijk werd vrede met de Nederlanders een noodzaak om de strijd in andere theaters voort te zetten.

Was Willem van Oranje een protestant?

Pas op latere leeftijd, en niet uit overtuiging maar uit politieke noodzaak. Willem was als kind katholiek opgevoed in Dillenburg. Toen zijn neef René van Châlon hem in 1544 op zijn elfde tot erfgenaam van het prinsdom Oranje benoemde, eiste Karel V dat Willem aan het Brusselse hof katholiek opgevoed werd. Pas in zijn tweede huwelijk (met Anna van Saksen, een lutherse) verschoof hij naar het lutheranisme. In 1573 ging hij over naar het calvinisme, het meest praktische geloof voor een leider van de Nederlandse Opstand die voornamelijk calvinistisch was geworden. Maar Willem bleef levenslang pleiten voor godsdienstvrijheid (zijn beroemde gedachte: “Iets is geen religie als het door dwang wordt opgelegd”) en hoopte op een verenigde Nederlandse Opstand van katholieken en protestanten samen. Dat lukte uiteindelijk niet: na zijn dood splitsten de katholieke zuidelijke provincies definitief af. Maar zijn pragmatische tolerantie maakt hem in de moderne tijd nog steeds bewonderd, ook door niet-protestanten.

Wat gebeurde er met de zuidelijke provincies na 1648?

De Zuidelijke Nederlanden (ruwweg het huidige België en Luxemburg) bleven onder Spaans-Habsburgs bestuur, en werden katholiek bestendigd door de tegenreformatie. Antwerpen, ooit de grootste haven van West-Europa, raakte zijn handelsfunctie kwijt: de Republiek sloot de Schelde af voor scheepvaart (een bepaling in de Vrede van Münster), waardoor goederen uit en naar Antwerpen niet meer via zee konden. De economische bloei verschoof naar Amsterdam. De Zuidelijke Nederlanden kwamen in 1714 onder Oostenrijks-Habsburgs bestuur (Vrede van Utrecht), in 1795 onder de Franse Republiek geannexeerd, en in 1815 op het Wener Congres samengevoegd met de Noordelijke Nederlanden tot het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden. Die unie hield maar 15 jaar stand: in 1830 brak de Belgische Opstand uit, en in 1839 erkende Willem I de Belgische onafhankelijkheid. De grens van 1648 is dus, met enkele aanpassingen, vandaag nog steeds de Nederlands-Belgische grens.

Hoe leeft de Tachtigjarige Oorlog vandaag in Nederland?

Sterker dan veel mensen denken. Het Wilhelmus (geschreven rond 1572) is sinds 1932 het officiële volkslied, het oudste ter wereld. De Nieuwe Kerk in Delft is sinds 1584 de begraafplaats van alle Oranje-Nassau-vorsten. Prinsjesdag, de troonrede op de derde dinsdag van september, gaat terug op het Statuut-traditie van de Republiek. Het Mauritshuis in Den Haag (eigendom van Maurits van Nassau’s neef Johan Maurits) huisvest een van de bekendste musea ter wereld. De Hollandse Waterlinie van later eeuwen bouwde voort op de techniek van het onder water zetten van land die in 1574 Leiden redde. De universiteit van Leiden werd in 1575 gesticht als geschenk van Willem van Oranje aan de stad voor haar volharding tijdens het beleg. Tot vandaag is Leiden niet meer afgebroken; de stad ligt nog steeds bijna geheel binnen zijn 16e-eeuwse wallen. De namen “geuzen” en “gueux” leven voort in straatnamen (Geuzenstraat) en in het sociaal-politieke spraakgebruik (de “geuzennaam”). En tot slot: de scheidingslijn tussen Nederland en België is in essentie de 1648-grens tussen Republiek en Spaanse Nederlanden.

Andere geschiedenisquizzen die hierbij passen

Liever een ander stuk Nederlandse geschiedenis? Doe Tweede Wereldoorlog in Nederland voor de moderne geschiedenis, of bekijk binnenkort de quizzen over de Gouden Eeuw, het Rampjaar 1672 en de VOC. Of topografie van het strijdtoneel: Topografie van Nederland.