Zeeën en oceanen van de wereld

Hoeveel oceanen zijn er eigenlijk?

Tot 2000 leerde iedereen op school dat er vier oceanen waren: de Stille, de Atlantische, de Indische en de Noordelijke IJszee. In dat jaar erkende de International Hydrographic Organization een vijfde: de Zuidelijke Oceaan rondom Antarctica. Sindsdien houden de meeste atlassen er vijf aan. National Geographic volgde pas in 2021 als laatste grote uitgever. De Stille Oceaan is verreweg de grootste (165 miljoen vierkante kilometer, een derde van het hele aardoppervlak), de Noordelijke IJszee de kleinste (14 miljoen km²). Naast de oceanen tellen we tientallen zeeën, die je technisch kunt zien als grote baaien of inhammen van een oceaan.

Wat is het verschil tussen een zee en een oceaan?

Er is geen strikte definitie. In de praktijk geldt: oceanen zijn de vijf grote watermassa’s tussen continenten, zeeën zijn kleinere wateren die deels door land omringd zijn. De Middellandse Zee bijvoorbeeld is via de Straat van Gibraltar verbonden met de Atlantische Oceaan, maar verder omringd door Europa, Afrika en Azië. De Caspische Zee is helemaal landomringd en wordt door sommige geografen daarom geen zee maar het grootste meer ter wereld genoemd. Verwarrend genoeg heten kleinere baaien soms gewoon zee (Wittezee) en grote baaien soms baai (Hudsonbaai, eigenlijk groter dan veel zeeën).

De Middellandse Zee als verzamelnaam

De Middellandse Zee is in feite een familie van kleinere zeeën die samen het Mediterraanse bekken vormen. Tussen Italië, Kroatië en Albanië ligt de Adriatische Zee. Tussen Griekenland en Italië de Ionische Zee. Tussen Griekenland en Turkije de Egeïsche Zee. Westelijk van Italië, tussen Sardinië en Sicilië, de Tyrrheense Zee. Aan de zuidoostkant nog de Levantijnse Zee (bij Israël en Libanon). Allemaal officieel onderdeel van de Middellandse Zee, maar met eigen namen voor hun specifieke gebied. De grens loopt soms over een paar honderd kilometer water, soms over een eilandengroep.

De geopolitieke betekenis van zeeën

Sommige zeeën zijn al eeuwen brandhaarden. De Zuid-Chinese Zee wordt door zeven landen geclaimd, met China als grootste machtsspeler die kunstmatige eilanden bouwt om zijn aanwezigheid te versterken. De Perzische Golf is sinds de jaren 70 het centrum van de wereldolietoevoer, en daarmee onderwerp van vrijwel elk groot Midden-Oosten-conflict. Het Suezkanaal verbindt de Rode Zee met de Middellandse Zee en is sinds 1869 een van de drukste vaarroutes ter wereld; toen de Ever Given in 2021 zes dagen vastzat blokkeerde dat 10% van de wereldhandel. De Bosporus tussen Europa en Azië is de enige toegang vanuit de Zwarte Zee naar de Middellandse Zee, wat Turkije een strategische sleutelpositie geeft.

De diepte van de oceanen

Het diepste punt op aarde ligt in de Marianen Trog in de Stille Oceaan, op 10.984 meter onder zeeniveau. Dat is dieper dan de Mount Everest hoog is. Pas vijf mensen zijn ooit naar het diepste punt afgedaald, in 1960, 2012, 2019 en 2020. Gemiddeld zijn de oceanen 3.700 meter diep. De Atlantische Oceaan is gemiddeld iets dieper dan de Stille (3.926 meter versus 3.970 voor de Stille bij metingen). De Indische Oceaan zit ertussenin. De Noordelijke IJszee is met gemiddeld 1.205 meter veel ondieper en de Zuidelijke Oceaan zit op 3.270 meter. De oceanen samen bevatten 1,3 miljard kubieke kilometer water.

Zeeën die mensen verwisselen

• Caspische Zee en Zwarte Zee. Beide binnenzeeën in Oost-Europa/Centraal-Azië, maar niet verbonden. De Zwarte Zee ligt westelijk, tussen Oekraïne, Rusland, Georgië, Turkije, Bulgarije en Roemenië, en is via de Bosporus verbonden met de Middellandse Zee. De Caspische Zee ligt verder oostelijk, tussen Iran, Rusland, Kazachstan, Turkmenistan en Azerbeidzjan, en heeft geen enkele uitweg naar de oceaan. Het is technisch het grootste meer ter wereld.
• Ionische Zee en Adriatische Zee. Beide tussen Italië en de Balkan, en allebei onderdeel van de Middellandse Zee. De Adriatische ligt boven en strekt zich uit van Venetië tot Albanië. De Ionische ligt eronder, ten zuiden van Italië en ten westen van Griekenland, met Sicilië en Kreta als grenzen.
• Oost-Chinese Zee en Zuid-Chinese Zee. Beide bij China, beide met geopolitieke spanningen. De Oost-Chinese Zee ligt tussen China, Taiwan en Japan. De Zuid-Chinese Zee ligt zuidelijker, tussen China, Vietnam, de Filipijnen, Maleisië en Indonesië. De Zuid-Chinese Zee is veel groter en bevat de omstreden Spratly- en Paracel-eilanden.
• Tasmanzee en Korallenzee. Beide bij Australië. De Tasmanzee ligt ten zuidoosten, tussen Australië en Nieuw-Zeeland. De Korallenzee ligt ten noordoosten, tussen Australië en Papoea-Nieuw-Guinea, en bevat het Great Barrier Reef. Bij elkaar omsluiten ze de oostelijke kust van het Australische continent.
• Barentszzee, Karazee en Witte Zee. Drie Russische poolzeeën die door elkaar gehaald worden. De Barentszzee ligt het meest westelijk (tussen Spitsbergen en Rusland). De Karazee ligt oostelijker, voorbij Nova Zembla. De Witte Zee is een binnenzee, klein, in het noorden van Rusland bij Arkhangelsk.

Tips om zeeën sneller te leren

• Begin met de vijf oceanen: Stille, Atlantische, Indische, Noordelijke IJszee, Zuidelijke Oceaan. Die zijn relatief makkelijk te plaatsen op de kaart.
• Werk per kust of regio. Europese zeeën (Noordzee, Oostzee, Middellandse familie). Aziatische zeeën (Oost-Chinese, Zuid-Chinese, Japanse, Filipijnen). Australische (Tasman, Korallen). Russisch poolwater (Barents, Kara, Wit).
• Onthoud welke zeeën binnenzeeën zijn (geheel of bijna geheel door land omringd): Caspische Zee, Zwarte Zee, Oostzee, Middellandse Zee, Rode Zee, Perzische Golf, Hudsonbaai. Die hebben smalle uitgangen naar de open oceaan of helemaal geen.
• De kleinere randzeeën zoals Waddenzee, Ierse Zee en Het Kanaal zijn lokaal maar wel meetellend in deze quiz.

Vaak gestelde vragen

Wat is de grootste zee ter wereld?

Dat hangt af van wat je een zee noemt. Als je oceanen niet meetelt, dan is de Filipijnenzee (5,7 miljoen km²) verreweg de grootste, gevolgd door de Korallenzee (4,8 miljoen km²) en de Arabische Zee (3,9 miljoen km²). De Middellandse Zee (2,5 miljoen km²) staat zo bezien op nummer negen of tien. Als je oceanen wel meetelt, dan is de Stille Oceaan met afstand de grootste watermassa: 165 miljoen vierkante kilometer, groter dan al het landoppervlak van de aarde bij elkaar.

Is de Caspische Zee een zee of een meer?

Geografisch en juridisch werd dit zeventig jaar lang besproken zonder uitkomst. In 2018 sloten de vijf aangrenzende landen (Rusland, Iran, Kazachstan, Turkmenistan, Azerbeidzjan) een conventie waarin staat dat de Caspische een speciale status heeft: niet helemaal zee, niet helemaal meer. Voor de visserij en zeegrenzen gelden zee-regels, voor de bodem (waar de olie zit) meer-regels. Wetenschappelijk is hij verwant aan oceanen: 5,5 miljoen jaar geleden was hij ervan afgescheiden. Met 371.000 km² en een diepte tot 1.025 meter is hij in elk geval het grootste binnenwater ter wereld.

Waarom heet de Rode Zee rood?

Geen consensus, maar er zijn drie populaire theorieën. Een: periodieke algenbloei van Trichodesmium erythraeum kleurt het water tijdelijk rood-bruin. Twee: vertaling van een oud Egyptische naam die naar de bruinrode bergen langs de kust zou verwijzen. Drie: een oud naamgevingssysteem waarbij hemelsrichtingen kleuren krijgen, met rood voor zuid (de Zwarte Zee zou dan voor noord staan). Het Hebreeuwse “Yam Suph” (Schelfzee) wordt soms vertaald als Rode Zee, maar betekent eigenlijk “Zee van Riet”. De waterkleur is in werkelijkheid normaal blauw.

Welke zee vergeten mensen het vaakst?

De Russische poolwateren (Barentszzee, Karazee, Laptevzee, Oost-Siberische Zee) zijn de grootste blinde vlek voor de meeste mensen. Daarna de Australische zeeën: Tasmanzee en Korallenzee scoren laag, terwijl ze qua oppervlak gigantisch zijn. Ook de Filipijnenzee wordt vrijwel altijd vergeten, hoewel hij de grootste zee ter wereld is (5,7 miljoen km²). Aan de andere kant zit de Witte Zee: piepklein, in Noord-Rusland, en bekend door zijn historische scheepsbouwtraditie in Arkhangelsk.

Andere quizzen die hier bij passen

Liever rivieren? Doe Grote rivieren van de wereld. Of de Nederlandse wateren: Rivieren, meren en zeeën van Nederland. Of een breder geografie-onderwerp: Noem alle landen van Europa.