Rivieren, meren en zeeën van Nederland

Waarom heeft Nederland drie Rijn-takken?

De Rijn komt binnen bij Lobith, ongeveer drie kilometer voorbij de grens. Tien kilometer westelijker, bij Pannerden, splitst hij zich. De zuidelijke tak heet voortaan Waal en draagt twee derde van het water af. Hij gaat richting Nijmegen, Tiel, Gorinchem en mondt uit in het Hollands Diep. De andere tak heet Nederrijn, gaat langs Arnhem en wordt bij Wijk bij Duurstede de Lek. De Lek loopt langs Vianen, Schoonhoven en eindigt bij Krimpen. Daarnaast tak in Pannerden ook nog noordwaarts af: de IJssel, die via Zwolle in het IJsselmeer uitkomt. Drie takken dus, alle drie nog steeds “de Rijn” als je breed wilt zijn.

IJsselmeer en Markermeer zijn nieuwer dan je denkt

Tot 1932 bestond geen IJsselmeer. Wat we nu IJsselmeer noemen was tot die tijd de Zuiderzee, een open verbinding met de Noordzee. De afsluitdijk werd dat jaar voltooid (32 kilometer lang, in opdracht van Cornelis Lely) en de Zuiderzee veranderde in een meer. Door het binnenstromen van de IJssel werd het in vijf jaar zoet. Het Markermeer kwam er nog later bij: in 1976 voltooide men de Houtribdijk tussen Enkhuizen en Lelystad, waardoor het Markermeer afgesplitst werd van het IJsselmeer. Aanvankelijk was de bedoeling om het Markermeer in te polderen, maar dat plan ging in de jaren 90 van tafel.

Twee Scheldes, allebei in Zeeland

De Westerschelde is een open zeearm: hier loopt de scheepvaart naar Antwerpen overheen. Vrij ondiep, met geulen die nog steeds uitgebaggerd worden voor de containerschepen. De Oosterschelde was vroeger ook open. Na de watersnoodramp van 1953 werd besloten hem af te sluiten, maar uiteindelijk koos men voor een stormvloedkering (opgeleverd 1986): een open dam met negen schuiven die alleen sluit bij springvloed. Daardoor is de Oosterschelde nog steeds zout en heeft een groot deel van zijn ecosysteem behouden. Het is de grootste van de Deltawerken.

De rivier die geen rivier mocht heten

De IJssel en de Hollandse IJssel zijn echt verschillende rivieren. De IJssel (ook wel: Gelderse IJssel) is een Rijntak en gaat van Arnhem via Zutphen, Deventer en Zwolle naar het IJsselmeer. De Hollandse IJssel begint bij Wijk bij Duurstede uit een verbinding met de Lek, kronkelt langs Oudewater en Gouda, en mondt uit bij Krimpen aan den IJssel in de Nieuwe Maas. Halverwege wordt hij nog onderbroken door een sluis bij Schoonhoven. Twee rivieren, dezelfde naam, op een paar kilometer afstand van elkaar. Voor topografie-quizzen een berucht hoofdpijndossier.

De Waddenzee, geen rivier maar wel water

De Waddenzee is een ondiepe zeearm tussen de Nederlandse noordkust en de Waddeneilanden (Texel, Vlieland, Terschelling, Ameland, Schiermonnikoog), en gaat door langs de Duitse en Deense kust. UNESCO-werelderfgoed sinds 2009. Bij eb valt een groot deel droog, dan ontstaat het wad waar je over kunt lopen. Acht miljoen vogels gebruiken het gebied jaarlijks als pleisterplaats op de trekroute tussen Afrika en het noordpoolgebied. Verder noemen we in deze quiz ook de Noordzee mee, ook al is dat formeel geen Nederlands water alleen.

Wateren die mensen verwisselen

• IJssel en Hollandse IJssel. Twee verschillende rivieren, allebei in Nederland. De IJssel (ook wel Gelderse IJssel) gaat van Arnhem naar Zwolle en mondt uit in het IJsselmeer. De Hollandse IJssel is veel korter, ligt rond Gouda en Krimpen, en mondt uit in de Nieuwe Maas bij Rotterdam.
• Waal, Nederrijn en Lek. Alle drie aftakkingen van de Rijn die bij Pannerden ontstaan. De Waal is de zuidelijke tak en de grootste (twee derde van het Rijnwater). De Nederrijn is de middelste tak. De Lek is de voortzetting van de Nederrijn na Wijk bij Duurstede. Dat is dus dezelfde rivier met een naamswisseling halverwege.
• Westerschelde en Oosterschelde. Beide in Zeeland, beide eindigend op -schelde, maar verschillende wateren. De Westerschelde is een open zeearm en de scheepvaartroute naar Antwerpen. De Oosterschelde is sinds 1986 deels afgesloten met de stormvloedkering, maar nog steeds zout en met getijden.
• IJsselmeer en Markermeer. Beide ontstaan na de Afsluitdijk in 1932. Het IJsselmeer is het grote noordelijke deel, het Markermeer ligt zuidelijker en werd in 1976 afgesplitst door de Houtribdijk. Allebei zoetwater.
• Eems en Ems. Zelfde rivier, andere spelling. In Nederland heet hij Eems, in Duitsland Ems. Hij vormt grotendeels de grens tussen beide landen in Groningen.

Tips om de Nederlandse wateren sneller te leren

• Volg de Rijn vanaf Lobith. Bij Pannerden splitst hij. Waal naar het zuiden, Nederrijn/Lek naar het westen, IJssel naar het noorden. Drie van de zestien wateren ineens.
• Volg de Maas van zuid naar noord. Hij komt vanuit België binnen bij Eijsden, gaat door Maastricht, Roermond, Venlo, Cuijk en mondt via het Hollands Diep uit. Lange weg dwars door Limburg en Noord-Brabant.
• Zeeland heeft twee Scheldes (Wester- en Ooster-) en een hoop tussenwater dat geen aparte naam heeft.
• De grote meren (IJsselmeer, Markermeer) liggen samen in het midden-noorden. Plus Waddenzee langs de noordkust. Plus Noordzee aan de westkant. Vier wateren in het noorden alleen.

Vaak gestelde vragen

Wat zijn de drie grote rivieren van Nederland?

Rijn, Maas en Schelde. Die drie zorgen voor het grootste deel van het Nederlandse oppervlaktewater dat naar zee stroomt. De Rijn komt binnen vanuit Duitsland en splitst zich bij Pannerden in Waal, Nederrijn en IJssel. De Maas komt binnen vanuit België. De Schelde stroomt vanuit Frankrijk via België door Antwerpen en mondt via de Westerschelde uit in de Noordzee. Samen vormen ze de Rijn-Maas-Scheldedelta, een van de grootste rivierdelta’s van Europa.

Waarom heet het IJsselmeer eigenlijk niet meer Zuiderzee?

Tot 1932 was het een open zeearm die de Zuiderzee heette, in verbinding met de Noordzee. Toen Cornelis Lely’s Afsluitdijk werd voltooid (32 kilometer tussen Noord-Holland en Friesland), werd de Zuiderzee afgesneden. Door het water van de IJssel die er binnenstroomde werd het langzaam zoet. In 1942 werd het officieel hernoemd tot IJsselmeer, naar de rivier die het voedde. Het Markermeer werd later afgesplitst in 1976.

Wat is een delta?

Een gebied waar een rivier in vele takken uitsplitst voor hij in zee mondt. De naam komt van de Griekse letter delta (Δ), omdat de Nijldelta in Egypte ongeveer die driehoekige vorm heeft. De Rijn-Maas-Scheldedelta in Zuidwest-Nederland is een van de grootste van Europa, met de Westerschelde, Oosterschelde, Hollands Diep, Haringvliet, Nieuwe Waterweg en nog wat kleinere armen. Vanwege de overstromingen van 1953 zijn een groot deel afgesloten met de Deltawerken.

Stroomt de Waddenzee weg bij eb?

Niet helemaal, maar een groot deel valt droog. Bij gemiddelde laag water staat ongeveer een derde van de Waddenzee droog. Dat zijn de “wadden”, slikken en zandplaten waar je bij eb over kunt lopen (met gids, want het is gevaarlijk: bij vloed komt het water snel terug). Het gebied is sinds 2009 UNESCO-werelderfgoed en is een belangrijke voedselplek voor 8 miljoen trekvogels per jaar. De Waddenzee loopt door langs de Duitse en Deense kust en is samen 11.500 km² groot.

Andere quizzen die hier bij passen

Liever provincies of hoofdsteden? Probeer Provincies en hoofdsteden van Nederland. Of de grote wereldrivieren: Grote rivieren van de wereld.